W dniach 17 lipca 1945 r. – 2 sierpnia 1945 r. w Poczdamie pod Berlinem, w pałacu Cecilienhof zebrali się przywódcy: USA – Harry Truman, Wielkiej Brytanii – Winston Churchill (którego w trakcie konferencji zastąpił Clement Atlee, gdyż w międzyczasie doszło do zmiany rządu i premiera) oraz ZSRS – Józef Stalin.
Obrady koncentrowały się na kwestiach reparacji wojennych od Niemiec, rozliczenia nazistowskich zbrodni wojennych, ustaleniach granicznych oraz ludnościowych.
Polskę reprezentowała złożona w większości z komunistów delegacja Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, powołanego na konferencji jałtańskiej w lutym 1945 r. (po wycofaniu przez mocarstwa zachodnie uznania dla Rządu RP na uchodźstwie) z premierem Edwardem Osóbką-Morawskim, wicepremierami Władysławem Gomułką i Stanisławem Mikołajczykiem.
Nic więc dziwnego, że poparli oni stanowisko Stalina w kwestii granicy wschodniej RP (tj. zaboru przez ZSRS Kresów Wschodnich), a następnie granicy zachodniej, ustalonej właśnie na konferencji poczdamskiej.
Główni uczestnicy konferencji w Poczdamie w 1945 r. Stoją od prawej: Józef Stalin, Harry S. Truman i Winston Churchill (fot. NAC)
Czas rozliczeń
Dwutygodniowe obrady koncentrowały się na kwestiach reparacji wojennych od Niemiec, które zostały obarczone sprawstwem II wojny światowej, rozliczenia nazistowskich zbrodni wojennych, ustaleniach granicznych oraz ludnościowych. Ze względu na złe doświadczenia sądzenia Niemców po I wojnie światowej (przez samych Niemców w niemieckich sądach) zdecydowano się powołać sąd międzynarodowy.
W głównym procesie norymberskim nie zostali pociągnięci do odpowiedzialności komendanci i funkcjonariusze obozów koncentracyjnych w poszczególnych okupowanych krajach.
Organem wymiaru sprawiedliwości powołanym w celu osądzenia głównych zbrodniarzy wojennych Rzeszy Niemieckiej był Międzynarodowy Trybunał Wojskowy (MTW). Pierwszy i główny proces, nazwany później „norymberskim”, odbywał się w dniach od 20 listopada 1945 r. do 1 października 1946 r. w Norymberdze, w amerykańskiej strefie okupacyjnej. W procesie tym osądzona została jedynie niewielka część nazistowskich zbrodniarzy wojennych.
Niemieccy kapitaliści – przemysłowcy, bankowcy – którzy
„umożliwili dojście Hitlerowi do władzy finansując jego ruch, uzbroili hitlerowski Wehrmacht, brali udział w grabieży krajów okupowanych, korzystali z pracy niewolniczej milionów więźniów”
zostali osądzeni w dwunastu tzw. norymberskich procesach następczych w okresie od 9 grudnia 1946 r. do 13 sierpnia 1949 r. Podobnie jak proces główny, toczyły się one przed sądami amerykańskimi i odbywały się w Norymberdze.
W głównym procesie norymberskim nie zostali także pociągnięci do odpowiedzialności komendanci i funkcjonariusze obozów koncentracyjnych w poszczególnych okupowanych krajach i inni zbrodniarze. Ze względu na rozbieżności stanowisk poszczególnych delegacji narodowych odnośnie do dalszego procedowania, ostatecznie zapadła decyzja, że nie będzie się tym zajmował MTW, a zorganizowane zostaną przez poszczególne państwa osobne procesy.
W Polsce powstał na podstawie dekretu z dnia 22 stycznia 1946 r. Najwyższy Trybunał Narodowy. NTN w latach swojej działalności 1946-1948 przeprowadził siedem procesów. Sądzono m.in.: Arthura Greisera – namiestnika Kraju Warty, Amona Götha – komendanta obozu koncentracyjnego Płaszów, kierującego też likwidacją gett żydowskich w Krakowie, Tarnowie i Szebniach, Ludwiga Fischera – gubernatora dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa, Rudolfa Hoesa – komendanta obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau i innych.
Dziedziniec wewnętrzny pałacu Cecilienhof, gdzie odbywała się konferencja poczdamska (fot. z zasobu IPN)
Dziedziniec wewnętrzny pałacu Cecilienhof w Poczdamie (fot. z zasobu IPN)
Los Polski
Na mocy ustaleń poczdamskich Niemcy zostały zobowiązane do wypłaty krajom poszkodowanym reparacji wojennych. Choć Polska należała do państw, które poniosły jedne z największych wojennych strat materialnych i niematerialnych, to nie otrzymała ich bezpośrednio od Niemiec, jak inne państwa, a pośrednio – przypaść jej miało 15% puli przyznanej ZSRS. Świadczyło to o jawnej akceptacji przez przywódców zachodnich faktu pozostania Polski po wojnie w sowieckiej strefie wpływów.
Polska z kolei uważała, że uchwały poczdamskie mają charakter międzynarodowy, a jej ustalenia są wiążące i definitywne.
Na konferencji poczdamskiej ustalono też, że wschodnia granica Niemiec, a zachodnia Polski przebiegać będzie wzdłuż rzek Odry i Nysy, zaś z przyłączonych do Polski terenów Pomorza Zachodniego, Śląska, ziemi lubuskiej, Wolnego Miasta Gdańska oraz Prus Wschodnich nastąpią przesiedlenia ludności niemieckiej do Niemiec (tereny przyznane Polsce stanowiły ponad 1/5 terytorium III Rzeszy z 1937 roku).
Tak rozległe zmiany terytorialne miały nie tylko częściowo zrekompensować Polsce straty wojenne, ale też – w kontekście całej Europy – osłabić Niemcy i nie dopuścić do ponownej agresji w przyszłości.
Niemcy nie pogodzili się z tymi decyzjami i uważali je za bezprawne. Ich zdaniem decyzje konferencji poczdamskiej były jedynie deklaracjami politycznymi, a nie umowami międzynarodowymi, a ustalenia między Polską i Niemcami powinny zostać zawarte w osobnej umowie pokojowej. Polska z kolei uważała, że uchwały poczdamskie mają charakter międzynarodowy, a jej ustalenia są wiążące i definitywne. Główną osią sporu były granice oraz przesiedlenia ludności. Dopiero w traktacie z 14 listopada 1990 r., zawartym między RP a RFN, o potwierdzeniu istniejącej między państwami granicy kwestia ta została rozwiązana ostatecznie i bez żadnych dwuznaczności.
Wnętrze pałacu Cecilienhof w Poczdamie. Stół z flagami Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Związku Sowieckiego z czasów konferencji poczdamskiej (fot. z zasobu IPN)
* * *
Decyzje konferencji poczdamskiej, choć miały zapewnić Europie stabilność polityczną i odbudowę po II wojnie, nie przyniosły trwałych i niepodważalnych rozwiązań, zaś wyniki procesów norymberskich do dziś nie zaspokoiły poczucia sprawiedliwości ofiar.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
