Przewrót majowy 1926 r. – z perspektywy stulecia
Bilans ofiar trzydniowych walk na ulicach Warszawy wyniósł prawie 400 zabitych i ponad drugie tyle rannych i okaleczonych. Polityczny bilans przewrotu – to zmiana systemu władzy.
Krwawy pochód pierwszomajowy 1 maja 1926 r.
Maj 1926 r. w polskiej świadomości historycznej łączy się jednoznacznie z przewrotem majowym, w wyniku którego Józef Piłsudski przejął władzę w państwie. W związku z tym warto przypomnieć, że miesiąc ten rozpoczął się tragicznym wydarzeniem na ulicach Warszawy. Święto Pracy 1 maja 1926 r. przeszło do historii jako jeden z najkrwawszych dni w dziejach polskiej lewicy.
Premier państwowiec. Wincenty Witos (1874–1945)
W 1903 r. Stronnictwo Ludowe zostało przekształcone w Polskie Stronnictwo Ludowe, a dwudziestodziewięcioletni Wincenty Witos znalazł się w jego Radzie Naczelnej. Kolejne lata, dzięki zaangażowaniu w życie publiczne, przyniosły mu awans do grona liderów polskiego ruchu ludowego.
Pełzający autorytaryzm w II RP
Okres dwudziestolecia międzywojennego jest bez wątpienia czasem, w którym przemoc motywowana politycznie nie była nadzwyczajnym zjawiskiem. Doświadczenie wojny, tak ważne w przypadku Europy Zachodniej, nasilające się kryzysy ekonomiczne, złudy recept rewolucyjnych, powodowały, iż nie tylko pucze, zamachy, ale i zwykłe pobicia wpisywały się z różnym nasileniem w krajobraz życia politycznego Europy.
Ustroju państwa wizja Józefa Piłsudskiego
Konstytucja z 23 kwietnia 1935 r. jak rzadko które wydarzenie lub akt prawny w historii Polski, budzi emocje i kontrowersje zarówno wśród historyków, prawników, jak i polityków. Przez lata jednak, zamiast prowadzić poważną polemikę, używano jednoznacznie negatywnych epitetów: antydemokratyczna, autorytarna, burżuazyjna, faszystowska, co jakąkolwiek dyskusję z góry czyniło bezcelową.
Jak ewoluował ustrój polityczny II RP? Jakie wyglądały polityczne praktyki po zamachu majowym, i jaki był ich wpływ na funkcjonalność instytucji państwa? W jaki sposób władze traktowały opozycję?
Zamach majowy
U schyłku 1925 r. międzynarodowe położenie Polski wyraźnie się pogorszyło. Fakt ten ważył zapewne, ale nie determinował decyzji Piłsudskiego, by raz jeszcze wziąć na siebie odpowiedzialność za losy kraju. Drogą do tego celu wiodącą okazał się zamach majowy.
Ksiądz Józef Panaś
W okresie PRL ks. Panaś był wspominany przede wszystkim w kontekście swojej demonstracji z maja 1926 r., co znalazło sugestywny wyraz w filmie „Zamach stanu” w reżyserii Ryszarda Filipskiego (1980 r.), gdzie w postać ks. Panasia wcielił się Józef Nowak.
O ustroju II RP słów kilka...
W listopadzie 1918 r., w specjalnym dekrecie gabinetu pod przewodnictwem Jędrzeja Moraczewskiego, określono tymczasową formę rządów w Polsce – zdecydowano, że będzie to republika. Te same zapisy powtórzono w tzw. Małej Konstytucji (1919), a następnie w Konstytucji marcowej (17 marca 1921).
Przewrót majowy
W połowie maja 1926 roku naprzeciw siebie stanęli żołnierze odrodzonego Wojska Polskiego - rodacy nierzadko ramię w ramię broniący w 1920 roku granic tworzącej się II RP. Przez wiele lat wokół tych wydarzeń narosły kontrowersje. Jednak dziś wiemy, że strona rządowa mogła zapobiec rozlewu krwi.
Gustaw Orlicz-Dreszer
Generał był jednym z prominentnych działaczy obozu piłsudczykowskiego po Maju 1926 r., w pełni świadomych tego stanu rzeczy, w tym skali zagrożeń dla odrodzonego w 1918 r. państwa, które narastały w latach trzydziestych. Potrafił aktywnie szukać środków zaradczych, zarówno w dziedzinie wojskowości, jak i w polityce.
Przewrót majowy – co się wydarzyło w Warszawie w dniach 12–15 maja 1926 r.
Od lata 1923 r. Marszałek Józef Piłsudski przebywał na politycznym odosobnieniu w Sulejówku. W maju 1926 r., w wyniku zbrojnego przewrotu, przejął władzę w II Rzeczypospolitej. Jego powrót – spodziewany i przez wielu oczekiwany – przyspieszył dramatyczny splot pewnych okoliczności.
Wydarzenie, które miało być tylko demonstracją, a w wyniku którego ostatecznie zginęło 379 osób, do historii przeszło pod nazwą zbrojnego zamachu stanu, zamachu majowego. O tych przełomowych dla historii II Rzeczypospolitej dniach 12-15 maja 1926 r., jak i wydarzeniach je poprzedzających, rozmawiali wybitni historycy.
Grupa żołnierzy marszałka Józefa Piłsudskiego na placu przed Belwederem (fot. NAC)
