Stefan Grochowski. Losy wielkopolskiego nauczyciela w czasie II wojny światowej na Węgrzech
Powstaniec wielkopolski, nauczyciel, historyk i regionalista. Po zakończeniu kampanii wrześniowej znalazł się na Węgrzech, gdzie włączył się w prace polonijnej oświaty. Mimo niebezpieczeństwa, pozostał ze swoimi podopiecznymi aż do momentu aresztowania go przez Gestapo.
Kim Henryk Sienkiewicz był dla swoich współczesnych? Jaki wpływ na obecność Sienkiewicza w kanonie lektur miała reforma szkolnictwa z 1932 r.? Czy w okresie powojennym władze komunistyczne nie dążyły do ograniczenia lub usunięcia jego twórczości z edukacji i obiegu kulturowego?
Szkoła pod presją… Jak komuniści zawłaszczali polską oświatę
W rezultacie II wojny światowej i ustaleń Wielkiej Trójki, w 1945 r. Polska stała się częścią obozu sowieckiego. Geopolityczne podporządkowanie ziem polskich Stalinowi nie wystarczało, realizowana była także próba podboju ideologicznego społeczeństwa.
Problemy oświaty w II Rzeczypospolitej w latach 1919-1921
Jedną z kwestii, która wymagała uregulowania po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku była oświata. Działania prowadzone przez władze w II Rzeczypospolitej na rzecz oświaty w latach 1919-1921 napotykały na wiele trudności.
„Kuźnica” – konspiracyjna oświata ZWZ/AK w Inspektoracie Rzeszów
Trzon dowódczy polskiej podziemnej armii stanowili przedwojenni oficerowie służby stałej i rezerwy Wojska Polskiego. Jednak szybki rozwój organizacyjny ZWZ/AK, plany odtwarzania sił zbrojnych i powstania powszechnego, ale również bieżące straty w walce podziemnej z okupantami wymagały regularnych uzupełnień, możliwych poprzez tajne szkoły podchorążych.
Tajne nauczanie
Żaden kraj okupowanej i zdominowanej przez III Rzeszę Europy nie mógł się poszczycić tak rozwiniętym systemem konspiracyjnej edukacji jak Polska. Tajne nauczanie objęło swoim zasięgiem ok. 1,5 mln dzieci, ok. 100 tys. młodzieży na poziomie szkoły średniej i wyższej. W pracę dydaktyczną zaangażowanych było kilkadziesiąt tysięcy pedagogów – za tę działalność wielu z nich zapłaciło najwyższą cenę.
Listopad ’80, czyli oświata, zdrowie i kultura strajkują
W gdańskim Urzędzie Wojewódzkim od 7 do 17 listopada 1980 r. trwał ogólnopolski strajk okupacyjny, zorganizowany przez pracowników oświaty, służby zdrowia i kultury. I choć był to pierwszy tego typu protest w historii Polski powojennej prowadzony w budynku urzędu administracji państwowej, wydarzenie to, jak się wydaje, nie zakorzeniło się w świadomości historycznej Polaków.
Za pięć kilo chleba. Z dziejów odbudowy szkolnictwa w Polsce tzw. ludowej
Po zakończeniu drugiej wojny światowej rozpoczęła się w Polsce rekonstrukcja szkolnictwa według przedwojennych wzorców. Była ona niezwykle skomplikowana ze względu na sytuację kraju wyniszczonego wojną oraz zmianą granic państwowych.
Strajk nauczycieli Lubelszczyzny w 1981 r.
Późną jesienią 1981 r., w trakcie kilkunastodniowego strajku nauczycieli Lubelszczyzny, kilkadziesiąt placówek szkolnych w tym regionie znalazło się pod ideową kontrolą NSZZ „Solidarność”. Był to jedyny tego typu protest w dziejach polskiej oświaty.
Przemęczony kuferek. Tajna oświata w okupowanej Wielkopolsce 1939–1945
„19 grudnia [1941] piątek. Śniło mi się, że z powodu lekcji miałam do czynienia z policją, że musiałam otworzyć mój przemęczony kuferek, a w nim było pełno książek i zeszytów”. To zdanie zapisała w swoim Dzienniczku siedemnastoletnia Jadwiga Pfeiferówna z Ostrowa Wielkopolskiego. Zawiera się w nim prawda o wielkopolskiej tajnej oświacie: warunkach, metodach, uczestnikach.
Kulturowa partyzantka. Tajne nauczanie na północnym Mazowszu
Obok uderzeń w rozwój demograficzny społeczeństwa polskiego, fizycznej eksterminacji Żydów, eliminacji całych grup społecznych, dotkliwych ograniczeń polityczno-społecznych i gospodarczych, obejmowała ona także pełną dyskryminację kulturalną. Jednym z jej przejawów była likwidacja polskiego szkolnictwa.
Brunon Hlebowicz – nauczyciel, harcerz, obrońca Grodna
Życiorys Brunona Hlebowicza jest przykładem biografii patriotycznej, przyczynkiem do losów polskiej inteligencji, która za swe zaangażowanie w okresie II Rzeczypospolitej oraz walkę o niepodległość ojczyzny podczas II wojny światowej zapłaciła wysoką cenę. Płacić ją przyszło również po zakończeniu działań wojennych.
Szkoły Młodszych Ochotniczek (1942–1948)
Jednym z najważniejszych celów generała Władysława Andersa było ocalenie polskiej armii i ludności cywilnej, w tym tysięcy dzieci, sierot i półsierot, które straciły bliskich w sowieckiej Rosji.
„Leśna” matura
Jedną z pierwszych form oporu przeciw niemieckiemu okupantowi było tworzenie różnorakich inicjatyw oświatowych, które miały zrekompensować brak polskiej szkoły i możliwości zdobywania wiedzy. Inicjatywy te, w początkowej fazie najczęściej spontaniczne i od siebie niezależne, przybrały z czasem ramy organizacyjne przypominające swoją strukturą system oświaty przedwojennej.
Pani Dyrektor z „Kingi”. Rzecz o Marii Opielińskiej, organizatorce pierwszych kompletów tajnego nauczania w Kielcach, prześladowanej przez komunistów
Działalność Marii Opielińskiej, dyrektorki Żeńskiego Państwowego Liceum i Gimnazjum im. bł. Kingi, przyczyniła się do wzrostu poziomu szkoły. Wkład dyrektorki w rozwój szkoły i zaangażowanie w tajne nauczanie podczas wojny upamiętniono tablicami na jej cześć i nadaniem jej imienia jednej z ulic miasta.
Polskie dzieci tułacze
W związku z pogarszającą się sytuacją bytową Polaków i nieprzychylną postawą władz sowieckich wobec armii gen. Andersa, podjęto decyzję o ewakuacji z terytorium ZSRS. Razem z żołnierzami na Bliski Wschód wyprowadzono tysiące cywilów. Wśród nich były dzieci, w tym wiele sierot. Jedną z nich była Maria Bonikowska.
Wojskowe Szkoły Junaków i Junaczek w ZSRS. Ewenement uzasadniony koniecznością polityczną
Wojskowe Szkoły Junaków i Junaczek były ważnym przedsięwzięciem, podjętym w trudnej i skomplikowanej sytuacji politycznej. Nie tylko ułatwiły tysiącom młodych ludzi opuszczenie Związku Sowieckiego, ale też pozwoliły im wznowić przerwaną naukę i przygotować się do dalszego życia.
Przywrócone dzieciństwo. Polskie osiedle Tengeru w Tanganice
Do portu Tanga w Tanganice (dziś Tanzania) 8 października 1942 r. przypłynął statek „Malaja”. Na jego pokładzie znajdowali się Polacy, którzy jako pierwsi mieli zamieszkać w nowo powstałym osiedlu Tengeru.
Dziwna szkoła, niezależny teatr
W myśl założeń prowadzonej przez Niemców na terenie Generalnego Gubernatorstwa polityki okupacyjnej, życie kulturalne społeczeństwa polskiego miało być utrzymane na możliwe najniższym poziomie. Jakakolwiek działalności artystyczna, literacka czy dziennikarska nie mogła być prowadzona bez zgody władz niemieckich.
Jak powołanie Towarzystwa Kursów Naukowych wpłynęło na powstanie „Solidarności”? Czym był Uniwersytet Latający? Dlaczego komuniści uznawali tajne samokształcenie za duże zagrożenie i jak próbowali je zwalczać?
Józef Piłsudski jako wychowawca
„We wrześniu 1939 r. stanął do walki o niepodległość cały naród i cały naród bił się aż do ostatka. (…) Oto jest największe ze wszystkich zwycięstwo Józefa Piłsudskiego” – twierdził Jerzy Paczkowski, żołnierz walczący w polskich oddziałach we Francji.
Gimnazjalny patriotyzm
Harcerstwo odegrało poważną rolę w kształtowaniu pokolenia, które miało odegrać niepoślednią rolę w drugowojennym dramacie walki o wolną Polskę. Nierzadko jego członkowie służbę ojczyźnie musieli pełnić z bronią w ręku. Nie inaczej było z członkami tzw. „harcerskiego plutonu” 3. Wileńskiej Brygady AK.
Michał Kobyliński (1890-1940) – nauczyciel, społecznik, żołnierz, ofiara Katynia
Przyszedł na świat 16 września 1890 r. w Zagórowie. Jego rodzicami byli Jan Kobyliński i Franciszka z domu Ulatowska. Jego stryjem był ks. Kacper Kobyliński, aktywny społecznik. Nie ma informacji na temat tego, czy Michał posiadał rodzeństwo.
Od szkoły do szkoły – trudna historia budynku przy al. Anstadta 7 w Łodzi
W okresie kilkudziesięciu lat swego istnienia budynek przy Anstadta 7 w Łodzi kilka razy zmieniał przeznaczenie. Budowano go, aby umieścić w nim szkołę i obecnie też pełni taką funkcję, choć wśród mieszkańców miasta adres ten był szczególnie znany w latach 1939-1956, kiedy cieszył się złą sławą.
Propagandowy obraz Armii Krajowej w świetle podręczników szkolnych w latach 1944-1956
Władze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w szczególnym stopniu skierowały swą uwagę w stronę młodzieży. Na łamach podręczników szkolnych przedstawiono zniekształcony i wypaczony obraz działalności Armii Krajowej (AK) oraz jej przywódców.
Represje niemieckie wobec nauczycieli na terenie Kreishauptmannschaft Busko w latach 1939-1945
Według wykazu nauczycieli w 1938 r. na terenie Kielecczyzny było zatrudnionych 7934 pedagogów. W czasie okupacji niemieckiej zginęło ich co najmniej 780, co stanowiło 9,8% ogólnego stanu sprzed wojny.
Tajemnica dziecięcego notesu
W szufladzie biurka przez pół wieku leżały niezwykle interesujące listy i zeszyt, w którym kilkunastoletni chłopiec opisał tragiczne chwile swoich najbliższych – aresztowanie rodziców wraz z ich dowódcą, Witoldem Pileckim. Publikujemy fragmenty tych cennych dokumentów.
Tajne nauczanie w KL Ravensbrück
W roku 1940 w obozie koncentracyjnym Ravensbrück rozpoczęto tajne nauczanie. Młode więźniarki wykorzystywały każdą wolną od pracy chwilę. Uczyły się między pracą a posiłkiem – kosztem wypoczynku – a nawet podczas stania na apelach.
Spór polsko-ukraiński o szkolnictwo w II Rzeczypospolitej. Akcja plebiscytowa i antyszkolna
Miejscem, które jak w soczewce skupiało problemy narodowościowe w II Rzeczypospolitej, była szkoła. Konflikt polsko-ukraiński na tym tle wybuchł, kiedy w życie weszła ustawa wprowadzająca szkoły utrakwistyczne (dwujęzyczne).
Przed przełomem. Strajki szkolne na Podlasiu (1902-1905)
Pierwszych organizacyjnych form działalności polskiego ruchu narodowego na terenie Podlasia, a ściślej na obszarze guberni siedleckiej, badacze problemu doszukują się w latach 80. XIX wieku.
Brat u Maczka, siostra nauczycielka tajnych kompletów
Historia zna wiele przykładów zawiłych losów Polaków podczas II wojny światowej, którzy byli nawet zmuszeni do stawania przeciwko sobie po przeciwnych stronach frontu.
Przywrócić „skradzione dzieciństwo”. Polskie szkoły dla dzieci-uchodźców
Wybuch II wojny światowej stał się nie tylko początkiem zbrojnego konfliktu, ale również początkiem tragedii milionów cywilów, dla których każdy dzień był walką o życie!
Jak żona sekretarza POP walczyła o krzyż w szkole
Po wprowadzeniu stanu wojennego władze PRL postanowiły – ponownie – usunąć krzyże z budynków publicznych, w tym szkół.
Uczennice Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego im. Królowej Jadwigi w Toruniu podczas lekcji biologii, 1928 r. (fot. z zasobu NAC)
