Tragedia Górnośląska
3 lutego 1945 r. Państwowy Komitet Obrony ZSRS wydał dyrektywę o nakazie pracy przymusowej obywateli III Rzeszy w wieku od 17 do 50 lat, którzy znaleźli się na tyłach I, II i III Frontu Białoruskiego oraz I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Dla ponad 46 tys. mieszkańców Górnego Śląska oznaczało to deportację do łagrów na terenie Związku Sowieckiego.
Górny Śląsk pod czerwoną gwiazdą, czyli słów kilka o najnowszym numerze periodyku „CzasyPismo”. Dyskusja o górnośląskich aspektach roku 1945 – jak można spoglądać na ten czas i jakie zjawiska warto opisywać?
Pod koniec II wojny światowej ok. 48 tys. mieszkańców Górnego Śląska zostało deportowanych do ZSRS, by jako tzw. „żywe wojenne reparacje” pracować przymusowo w ramach kary zbiorowej za spustoszenia hitlerowskich najeźdźców na ziemiach sowieckich.
Jak wyglądały przygotowania sowieckie do przeprowadzenia akcji deportacyjnej? W jaki sposób została ona przeprowadzona? Co wiemy o pobycie Górnoślązaków w ZSRS? Jak przebiegał powrót do domu osób, którym udało się przeżyć w sowieckich łagrach?
Dlaczego warto przypomnieć postać ks. Jana Fernzla? Gdzie się urodził, z jakiej rodziny pochodził i w jaki sposób wstąpił w szeregi stanu duchownego? Jak wyglądały ostatnie dni życia ks. Jana Frenzla i co wiem o okolicznościach jego śmierci? Czy ks. Jan Frenzel jest postacią znaną i współcześnie upamiętnioną?
Co rozumiemy pod pojęciem Tragedii Górnośląskiej? Czy do roku 1989 wydarzenia te były przedmiotem badań historycznych? Co zmienił rok 1989 w kwestii badań naukowych nad Tragedią Górnośląską? Jak wygląda dorobek badawczy Instytutu Pamięci Narodowej dotyczący wydarzeń roku 1945?
Deportacje Górnoślązaków do ZSRS w 1945 roku
W pierwszych miesiącach 1945 r. tysiące Górnoślązaków, głównie mężczyzn, zostało przez władze sowieckie wezwanych do wykonania dwutygodniowych prac na zapleczu frontu. Byli przekonani, że będą udrażniać drogi, naprawiać wodociągi, usuwać szkody wojenne. Mylili się. Zostali potraktowani jako tzw. żywe reparacje.
Gdzie należy szukać przyczyn brutalizacji wojny? Dlaczego w styczniu 1945 r. doszło na Górnym Śląsku do zbrodni na ludności cywilnej, których dopuścili się żołnierze Armii Czerwonej? Dlaczego pierwsze dni po ustaniu walk określa się „piekłem kobiet”?
Czy w odniesieniu do sieci obozów, które powstały w Polsce możemy używać terminu Gułag? Jaką rolę w systemie obozowym pełniły obozy pracy pozostające pod sowieckim zarządem? Jakie metody terroru stosowano wobec osadzonych?
Co rozumiemy pod pojęciem Tragedii Górnośląskiej? Jakim represjom zostali poddani mieszkańcy Górnego Śląska w 1945 r.? Jakie działania podjęto w celu upamiętnienia omawianych wydarzeń?
Gehenna „wyzwolenia”. Zbrodnie sowieckie na Górnym Śląsku w 1945 roku
Po wkroczeniu Armii Czerwonej w styczniu 1945 r. na polską część Górnego Śląska rozpętało się piekło. Żołnierze mordowali masowo ludność cywilną – głównie kobiety, dzieci i starców. Gwałcili dziewczęta, sieroty z domów dziecka oraz zakonnice. Nie było komu ich chronić, bowiem na ziemiach wcielonych w 1939 r. do III Rzeszy mężczyźni zmuszeni zostali do służby w Wehrmachcie.
Obozy pracy po II wojnie światowej w województwie śląsko-dąbrowskim
Po zakończeniu działań wojennych komuniści często wykorzystywali infrastrukturę dawnych obozów niemieckich, tworząc obozy pracy. Tak było na Śląsku. Do kopalń węgla kamiennego, gdzie brakowało rąk do pracy, kierowano przymusowo jeńców wojennych, volksdeutschów, osoby pochodzenia niemieckiego, żołnierzy podziemia antykomunistycznego (Polaków i Ukraińców) oraz przestępców kryminalnych.
Polowanie na mieszkańców. Sowieckie zbrodnie w Miechowicach
Kiedy wraz z początkiem 1945 roku ruszyła na zachód ofensywa Armii Czerwonej w ramach operacji sandomiersko-śląskiej, rozpoczęła się gehenna ludności cywilnej zamieszkującej przed II wojną światową tereny należące do Niemiec. Do najtragiczniejszych epizodów „wyzwolenia” Górnego Śląska należy zbrodnia dokonana między 25 a 28 stycznia przez żołnierzy sowieckich na mieszkańcach Miechowic.
„Rezultatem tej historii jest nienawiść”. Niemcy, Polacy i Rosjanie na Dolnym Śląsku po wojnie
Popularne powiedzenie mówi: „Są trzy rzeczy, które nie znają granic – wyobraźnia, głupota i Armia Czerwona”.
Deportacje z Górnego Śląska do ZSRS w 1945 roku
Dlaczego Górnoślązacy zabrani na dwa tygodnie do pracy przy udrażnianiu dróg, naprawie wodociągów i usuwaniu szkód wojennych wrócili do swoich domów – jeśli w ogóle wrócili – dopiero po latach? Dlatego, że ich droga wiodła przez łagry i pracę przymusową w ZSRS. Potraktowano ich jako żywe reparacje.
Co działo się na Śląsku po zakończeniu II wojny światowej? Jak długo trwał zbrojny opór przeciwko reżimowi komunistycznemu? Kto wstępował do konspiracyjnych organizacji?
Społeczne następstwa wywózek Górnoślązaków do ZSRS w 1945 r.
Deportacje ludności cywilnej Górnego Śląska przeprowadzone przez władze sowieckie między lutym i kwietniem 1945 r., w celu pozyskania robotników do pracy przymusowej na terenie ZSRS, według najnowszych ustaleń objęły ponad 46 tysięcy osób (w ponad 90 proc. mężczyzn).
Zrozumieć sprawy Górnego Śląska – referat dla kadr więzień i obozów z 1946 roku
Po zakończeniu II wojny światowej mieszkańcy Górnego Śląska byli często postrzegani przez pryzmat wpisania na niemiecką listę narodowościową i traktowani jako zaprzańcy sprawy polskiej. Takie przekonanie panowało też wśród funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa odpowiedzialnych za represyjną politykę komunistycznego państwa.
Jak wyglądała polityka nowych władz wobec Ślązaków? Czym była „tragedia górnośląska”? Dlaczego o zbrodniach dokonywanych tam po IIWŚ przez Sowietów i polskich komunistów wciąż tak niewiele się mówi?
„Gwałty, których skali i sadyzmu nie można sobie wyobrazić”. Gehenna górnośląskich kobiet w 1945 r.
Kiedy w połowie stycznia 1945 r. na froncie wschodnim ruszyła kolejna ofensywa Armii Czerwonej, losy wojny były już w zasadzie przesądzone. Pytaniem otwartym pozostawało jedynie, kiedy i kto jako pierwszy dotrze do Berlina i zawiesi sztandar zwycięstwa na gruzach stolicy Trzeciej Rzeszy.
Masakra w Miechowicach – rekonstrukcja zbrodni
Masakra, jakiej 25-28 stycznia 1945 r. dopuścili się w Miechowicach żołnierze Armii Czerwonej, to jeden z tragiczniejszych epizodów towarzyszących zajęciu górnośląskiego okręgu przemysłowego przez wojska sowieckie.
Deportacje Górnoślązaków do ZSRS w 1945 roku
Jesienią 2020 r. ukazało się drugie, rozszerzone i zaktualizowane wydanie teki edukacyjnej Deportacje Górnoślązaków do ZSRS w 1945 roku (I wyd. w 2008 r.). Masowe wywózki mieszkańców Górnego Śląska do ZSRS w 1945 roku to jedno z najbardziej tragicznych wydarzeń w powojennych dziejach tego regionu. Dopiero przełom 1989 roku pozwolił publicznie podejmować ten temat.
Nazwisko po nazwisku. Baza danych deportowanych z Górnego Śląska do pracy przymusowej w ZSRS w 1945 roku, czyli jak ugryźć problem
Jednym z wydarzeń, wpisanych mocno w pamięć mieszkańców Górnego Śląska a zarazem związanych z II wojną światową jest sprawa wywózki mężczyzn do pracy przymusowej w ZSRS w 1945 roku.
Przeciwko „gangrynie bolszewickiej”. Podziemie poakowskie na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1945-47
„Polacy – Rodacy, stoimy przed fazą wyborczą, żeby nie głosować po stronie PPR-u i tej gangryny bolszewickiej, że oni są nasłani z Moskwy. Polska jest katolicka” – apelował por. Wiktor Kania, dowódca oddziału partyzanckiego Konspiracyjnego Wojska Polskiego, przed referendum z 30 czerwca 1946 r.
Tragedia w cieniu „wyzwolenia”. Górny Śląsk w 1945 roku. Materiały edukacyjne
Teka edukacyjna „Tragedia w cieniu »wyzwolenia«. Górny Śląsk w 1945 roku” to materiał edukacyjny związany z trudną problematyką górnośląskiej historii. Dzieje ludności cywilnej Górnego Śląska po wkroczeniu na ten teren Armii Czerwonej, a później zainstalowaniu władzy komunistycznej, to do dziś tematyka mało obecna w oficjalnym nauczaniu historii, zaś ciągle pozostająca w pamięci mieszkańców. Właściwie dopiero po 1989 roku mogą oni bez obaw mówić o swoich cierpieniach.
Obóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty
Wyjaśnienie kwestii stosunków narodowościowych na Górnym Śląsku ma zasadnicze znaczenie dla zrozumienia sposobu funkcjonowania obozów pracy na
tym terenie po zakończeniu II wojny światowej. Obóz w Świętochłowicach był jednym z wielu miejsc odosobnienia dla volksdeutschów, Niemców i osób uznanych za wrogo nastawione do wprowadzanego w Polsce ustroju komunistycznego.
Obozy pracy przymusowej Gliwickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–1949
Latem 1945 r. przy kopalniach wchodzących w skład Gliwickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego zaczęto tworzyć obozy pracy przymusowej, które we wrześniu liczyły już prawie 5 tys. osadzonych.
Z przeklętego raju. Zapiski Górnoślązaków deportowanych w 1945 r. do ZSRS
W lutym 1945 r. na zajętym przez Armię Czerwoną Górnym Śląsku NKWD rozpoczęło szeroko zakrojone akcje wymierzone w ludność cywilną.
„Deportacje Górnoślązaków do ZSRS w 1945 roku”
„Deportacje Górnoślązaków do ZSRS w 1945 roku” to kolejny pakiet edukacyjny poświęcony problemom Górnego Śląska, przygotowany przez Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach. W 2001 roku ukazał się pierwszy, zatytułowany „Obóz pracy w Świętochłowicach”.
Świętochłowice-Zgoda. Pozostałość po obozie Zgoda, brama z tablicami upamiętniającymi ofiary. „Tragedia Górnośląska” – pamięć historii i historia pamięci. Fot. IPN K. Łojko
