Od chwili, gdy sytuacja na froncie wschodnim II wojny światowej zaczęła się zmieniać na korzyść aliantów – wojska niemieckie ponosiły coraz większe porażki i wycofywały się przed nacierającą na Zachód Europy Armią Czerwoną, ta zaś przekroczyła granice RP – zarówno w kręgach Rządu RP na uchodźstwie, jak i polskich komunistów w ZSRS zdawano sobie sprawę, że ważą się powojenne losy Polski.
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego
W tle trwającej wojny toczyła się bowiem zacięta walka polityczna o przyszły kształt państwa, zarówno terytorialny, jak i ustrojowy. O ostatecznej powojennej sowietyzacji Polski, przyłączeniu Kresów Wschodnich do ZSRS oraz przesunięciu zachodnich granic kraju na linię Odry przesądziły trzy konferencje Wielkiej Trójki: w Teheranie, Jałcie i Poczdamie, jednak grunt polityczny pod ich decyzje dało powstanie PKWN i jego kolejne wcielenia.
Obrady konferencji w Jałcie z udziałem delegacji ZSRS, Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, luty 1945 r. Zdjęcie pochodzi ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
Obrady konferencji w Jałcie z udziałem delegacji ZSRS (Józef Stalin, 1 od prawej), Stanów Zjednoczonych (Franklin Delano Roosevelt, pośrodku) i Wielkiej Brytanii (Winston Churchill, 1 od lewej), luty 1945 r. Zdjęcie pochodzi ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
18 lipca 1944 r. w Moskwie doszło do połączenia Związku Patriotów Polskich (ruchu politycznego komunistów polskich w ZSRS stworzonego przez Wandę Wasilewską) z Krajową Radą Narodową (samozwańczym parlamentem sformowanym na bazie PPR, uznającym się za „faktyczną reprezentację polityczną narodu polskiego, upoważnioną do występowania w imieniu narodu i kierowania jego losami do czasu wyzwolenia Polski spod okupacji” pod przewodnictwem Bolesława Bieruta) i utworzenia Delegatury KRN dla Terenów Wyzwolonych.
W dniu 21 lipca 1944 r., także w Moskwie, delegaturę przekształcono w PKWN – uzurpatorski, sterowany z ZSRS rząd polskich komunistów, powstały w opozycji do legalnego Rządu RP na uchodźstwie i Delegatury Rządu na Kraj.
Nowy organ miał stopniowo – w miarę postępu Armii Czerwonej na zachód – przejmować na terenach przez nią „wyzwalanych” administrację w Polsce. Stalin przekonywał aliantów zachodnich do uznania PKWN za jedyną zdolną do zarządzania siłę polityczną, gdyż organizacje podziemne, jak utrzymywał, kierowane przez Rząd RP w Londynie są „efemerycznymi, pozbawionymi jakiegokolwiek wpływu”, co było oczywistą nieprawdą, gdyż działały tam struktury Polskiego Państwa Podziemnego.
Stanisław Mikołajczyk (w centrum, w płaszczu i kapeluszu) i gen. Karol Świerczewski (pierwszy od prawej w mundurze) na lotnisku w Poznaniu, 5 lipca 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
Kompromis bez kompromisu
We wrześniu 1944 r. Bolesław Bierut, jako przewodniczący Krajowej Rady Narodowej, otrzymał na mocy konstytucji marcowej (bo obowiązującą konstytucję kwietniową komuniści uznali za nielegalną) uprawnienia przysługujące prezydentowi. Korzystając ze swych prerogatyw 31 grudnia 1944 r. przekształcił PKWN w Rząd Tymczasowy RP.
Byli w nim tylko komuniści i pomniejsze pokrewne ugrupowania bez większego znaczenia politycznego. Z tego względu na konferencji jałtańskiej w lutym 1945 r. ustalono powołanie do życia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej – nowego tworu politycznego utworzonego na bazie Rządu Tymczasowego RP z włączeniem niereprezentowanych dotąd polityków emigracyjnych oraz krajowych, którzy mieli otrzymać 25% miejsc w rządzie.
Do zaprzysiężenia rządu doszło 28 czerwca 1945 r. Na czele rządu jedności stanął Edward Osóbka-Morawski, wicepremierami zostali Władysław Gomułka i Stanisław Mikołajczyk.
Stanisław Mikołajczyk (siedzi w pierwszym rzędzie, szósty od lewej), prawdopodobnie wśród działaczy ludowych bądź członków Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL). Zdjęcie wykonano w latach 1945-1947 (fot. z zasobu AIPN)
Porzucony sojusznik
W obliczu przeważającego udziału komunistów (75%), co stawiało pod znakiem zapytania reprezentatywność tak utworzonego przedstawicielstwa, Rząd RP na uchodźstwie oraz ambasador RP w Wielkiej Brytanii Edward Raczyński wystosowali noty protestacyjne, jednak na niewiele się one zdały.
5 lipca Wielka Brytania i USA oraz inni członkowie koalicji antyhitlerowskiej uznali Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w Warszawie za jedyne legalne przedstawicielstwo państwa polskiego, wycofując jednocześnie uznanie dla rządu londyńskiego.
Polskę na konferencji poczdamskiej w lipcu 1945 r. oficjalnie reprezentowała już delegacja TRJN. To ona zatwierdziła granice wschodnie ustalone przez PKWN ze Stalinem w lipcu 1944 r. na linii Curzona (co oznaczało zabór przez ZSRS polskich Kresów Wschodnich, w tym Wilna i Lwowa, obejmujących 40% przedwojennego terytorium RP, zamieszkałego przez ok. 11 mln osób). TRJN zobowiązany był też do przeprowadzenia po wojnie demokratycznych wyborów. Stawka była jednak zbyt duża, by do tego dopuszczono. Wybory w 1947 r. zostały sfałszowane. TRJN ustąpił zapewniając ciągłość rządów komunistów w Polsce na kolejne kilkadziesiąt lat.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
