„Z uwagi na zaciekłą nienawiść do demokratycznego ustroju i z uwagi na brak przesłanek, które by pozwalały rokować nadzieję poprawy – skazani nie zasługują na ułaskawienie”
– z opinii składu sędziowskiego WSR w sprawie ułaskawienia.
Pierwszy okres działalności
11. Grupa Operacyjna NSZ (NZW) powstała latem 1946 r. z inicjatywy byłych żołnierzy Inspektoratu Płocko-Sierpeckiego Armii Krajowej: por. Ludwika Kamińskiego „Wyrwy” i por. Stefana Bronarskiego „Romana”. Podporządkowana bezpośrednio Komendzie Głównej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, działała na pograniczu województw warszawskiego i bydgoskiego, w powiatach: płockim, płońskim, sierpeckim, mławskim, włocławskim, lipnowskim i rypińskim, częściowo też działdowskim i ciechanowskim.
W pierwszym okresie działalność organizacji skupiona była przede wszystkim na zbieraniu materiałów wywiadowczych i akcjach porządkowych.
Funkcję jej komendanta pełnił por. Stefan Bronarski „Roman”, zaś w skład sztabu wchodzili: por. Jan Przybyłowski „Onufry”, por. Stefan Majewski „Szczepan”, Stanisław Lewandowski „Ogrodnik”, por. Józef Boguszewski „Lew”, por. Franciszek Majewski „Słony” oraz por. Jerzy Wierzbicki „Dodek”.
W pierwszym okresie działalność organizacji skupiona była przede wszystkim na zbieraniu materiałów wywiadowczych i akcjach porządkowych. Funkcjonujące w jej ramach patrole chroniły m.in. ludność cywilną przed rosnącym po wojnie bandytyzmem, niejednokrotnie działającym „pod patronatem” przejmujących władzę przedstawicieli reżimu komunistycznego.
Eskalacja
Intensyfikację działalności bojowej i propagandowej 11. Grupy Operacyjnej NSZ na zachodnim Mazowszu przyniósł rok 1948. Przeprowadzone wówczas akcje bojowe i karne, a także walki stoczone z grupami operacyjnymi MO i UB oraz wojskami KBW, skłoniły resort bezpieczeństwa do podjęcia działań, które ostatecznie doprowadziły do rozbicia organizacji.
W krótkim czasie w ręce bezpieki wpadli prawie wszyscy szefowie struktur powiatowych oraz większość członków siatek, a 8 lutego 1949 r. (wskutek donosu) również dowódca oddziału bojowego sierż. Wiktor Stryjewski „Cacko”.
W tym celu w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie wszczęto wówczas sprawę o kryptonimie „Mordercy”. Powstała również specjalna grupa operacyjna, złożona z funkcjonariuszy UB z Warszawy, oraz z Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego i Komend Powiatowych MO z Mławy, Płocka, Płońska i Sierpca, a także z Rypina i Lipna. W ciągu następnych tygodni grupy specjalne UB, MO i ORMO, wzmocnione żołnierzami KBW, codziennie przeczesywały teren w poszukiwaniu partyzantów, przeprowadzając rewizje zabudowań wszystkich osób podejrzewanych o współpracę z podziemiem.
Prowadzone na niespotykaną dotychczas skalę działania operacyjne wkrótce przyniosły oczekiwany skutek: 26 września 1948 r. w walce z grupą operacyjną MO i UB zginął por. Franciszek Majewski „Słony”. Tego samego dnia w Warszawie UB zatrzymało kilkudziesięciu członków i współpracowników organizacji, w tym m.in. por. Stefana Bronarskiego „Romana”, por. Jana Przybyłowskiego „Onufrego” i Stanisława Lewandowskiego „Ogrodnika”.Kilka dni później aresztowano w Krakowie por. Stefana Majewskiego „Szczepana”, a we Wrocławiu Informacja Wojskowa zatrzymała por. Jerzego Wierzbickiego „Dodka”. W krótkim czasie w ręce bezpieki wpadli prawie wszyscy szefowie struktur powiatowych oraz większość członków siatek, a 8 lutego 1949 r. (wskutek donosu) również dowódca oddziału bojowego sierż. Wiktor Stryjewski „Cacko”.
Sierżant Wiktor Stryjewski „Cacko”, „Zbyszko”, „Wyrwicz”, żołnierz Armii Krajowej, ROAK, NZW, dowódca oddziału bojowego 11. Grupy Operacyjnej NSZ (NZW). Wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z 3 VII 1950 r. skazany na trzydziestośmiokrotną karę śmierci, pozbawienie praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia. Stracony w więzieniu mokotowskim przy ul. Rakowieckiej w Warszawie 18 I 1951 r. (fot. z zasobu IPN)
Porucznik Stefan Bronarski „Liść”, „Roman”, żołnierz Armii Krajowej, Narodowej Organizacji Wojskowej, Narodowych Sił Zbrojnych, Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z 3 VII 1950 r. skazany na pięciokrotną karę śmierci, pozbawienie praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia. Stracony w więzieniu mokotowskim przy ul. Rakowieckiej w Warszawie 18 I 1951 r. (fot. z zasobu IPN)
Jerzy Wierzbicki „Henryk”, "Dodek”, żołnierz AK (potem ROAK, a następnie NOW i NZW), powstaniec warszawski. W 1945 r. (na polecenie Bronarskiego) funkcjonariusz w PUBP w Sierpcu, w latach 1946-1948 podchorąży w Oficerskiej Szkole Piechoty we Wrocławiu. Skazany 3 VII 1950 r. na czterokrotną karę śmierci, pozbawienie praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia. Stracony w więzieniu mokotowskim przy ul. Rakowieckiej 18 I 1951 r. (fot. z zasobu IPN)
Zdjęcie sygnalityczne Jana Nowaka „Koraba”, żołnierza Narodowej Organizacji Wojskowej i AK (później ROAK), ostatniego komendanta Inspektoratu Płocko-Sierpeckiego Armii Krajowej, wykonane w WUBP w Warszawie w 1948 r. Skazany na dwukrotną karę śmierci, pozbawienie praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia, w 1951 r. został ułaskawiony przez Bolesława Bieruta. Karę śmierci zamieniono wówczas na dożywocie. Więzienie opuścił w 1956 r. (fot. z zasobu IPN)
Proces i wyrok
Po długim, brutalnym śledztwie, 19 czerwca 1950 r., na ławie oskarżonych zasiedli niemal wszyscy żyjący członkowie sztabu 11. Grupy Operacyjnej NSZ: por. Stefan Bronarski Roman”, por. Stefan Majewski „Szczepan”, por. Jerzy Wierzbicki „Dodek”, por. Jan Przybyłowski Onufry”, plut. Stanisław Lewandowski „Ogrodnik”, a także sierż. Wiktor Stryjewski „Cacko” oraz niebędący członkiem Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, ostatni komendant Inspektoratu Płocko-Sierpeckiego Armii Krajowej, por. Jan Nowak „Korab”.
Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski w stosunku do większości osądzonych. Wyroki śmierci zostały wykonane, przez rozstrzelanie.
Wyrok został ogłoszony 3 lipca 1950 r., po blisko dwutygodniowym pokazowym procesie, opisywanym szczegółowo w prasie i relacjonowanym przez radio. Spośród siedmiu oskarżonych, sześciu zostało skazanych na wielokrotne kary śmierci. Najsurowiej potraktowano Wiktora Stryjewskiego, który otrzymał trzydziestoośmiokrotną karę śmierci z jednoczesnym pozbawieniem praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze i z przepadkiem całego mienia. Jednocześnie, w odrębnej opinii, sąd zdecydowanie orzekł, że
„skazani nie zasługują na ułaskawienie”.
Pierwsza strona wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z 3 VII 1950 r. (z zasobu IPN)
Pismo płk. Wilhelma Świątkowskiego, prezesa Najwyższego Sądu Wojskowego, informujące szefa WSR w Warszawie o decyzji prezydenta RP Bolesława Bieruta w sprawie skazanych wyrokiem z 3 VII 1950 r. Warszawa, 15 I 1951 r. (z zasobu IPN)
Jeden z artykułów prasowych, prawdopodobnie z „Trybuny Ludu”, donoszących o przebiegu i zakończeniu procesu członków komendy 11. Grupy Operacyjnej NSZ (NZW), lipiec 1950 r. (z zasobu IPN)
Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski w stosunku do większości osądzonych. Wyroki śmierci zostały wykonane, przez rozstrzelanie, 18 stycznia 1951 r. przez osławionego kata więzienia przy ul. Rakowieckiej w Warszawie – Aleksandra Dreja. Tylko w przypadku Jana Nowaka karę śmierci zamieniono na dożywotnie więzienie.
Płk Mieczysław Widaj, w 1950 r. zastępca szefa Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie, przewodniczący składu sędziowskiego podczas procesu członków komendy 11. Grupy Operacyjnej NSZ (NZW). Zdjęcie z akt personalnych żołnierza (fot. z zasobu IPN)
Aleksander Drej – kat więzienia mokotowskiego w Warszawie. Zdjęcie z akt personalnych funkcjonariusza MO (fot. z zasobu IPN)
* * *
Miejsce pochówku straconych pozostaje nieznane. Do dziś, dzięki pracom prowadzonym przez Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN w kwaterze „Ł” na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, odnaleziono i zidentyfikowano jedynie szczątki Jana Przybyłowskiego.
W zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się liczne materiały archiwalne dotyczące działalności niepodległościowej 11. Grupy Operacyjnej NSZ (NZW). Są to przede wszystkim materiały operacyjne wytworzone przez bezpiekę w ramach inwigilacji struktur podziemia antykomunistycznego, a także akta śledcze, sądowe i więzienne. Wśród nich znajduje się także „Archiwum nielegalnego związku NSZ (Narodowe Siły Zbrojne) należące do Bronarskiego Stefana, ps. »Roman«”.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
