Do miejsc kaźni z różnych powodów nie zostało wysłanych 395 żołnierzy. W tej grupie był doświadczony oficer Wojska Polskiego gen. bryg. Jerzy Wołkowicki.
Służba przed wstąpieniem do Wojska Polskiego
Jerzy Jarosław Antoni Wołkowicki urodził się 21 stycznia 1883 r. w miejscowości Proszew w powiecie węgrowskim. Jego rodzicami byli Tadeusz i Maria z domu Mochlińska. Po ukończeniu gimnazjum klasycznego w Grodnie, Jerzy wyjechał do Petersburga. Po zdaniu egzaminu w 1901 r. rozpoczął naukę w Morskim Korpusie Kadetów, co wiązało się ze wstąpieniem do służby w Rosyjskiej Cesarskiej Marynarce Wojennej. Trzy lata później Wołkowicki ukończył szkołę i został awansowany na stopień miczmana (porucznika marynarki).
Rozpoczął służbę w rosyjskiej Flocie Bałtyckiej, której jednostki w grudniu 1904 r. popłynęły na Daleki Wschód. Tam też udał się Wołkowicki, który wziął udział w dniach 27–28 maja 1905 r. w słynnej bitwie pod Cuszimą, która zakończyła się zwycięstwem wojsk japońskich nad rosyjskimi. Miczman Wołkowicki dostał się do niewoli japońskiej, w której znajdował się do 1906 r. Po powrocie do carskiej Rosji otrzymał awans na stopień lejtnanta (kapitana marynarki). W kolejnych latach Wołkowicki m.in. ukończył kurs artyleryjski, Mikołajewską Akademię Morską, w 1913 r. został awansowany do stopnia starszego lejtnanta.
Gen. Jerzy Wołkowicki we fragmencie z fotografii grupowej uczestników kurs w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie, 1931 r. (fot. z zasobu NAC)
W latach I wojny światowej służył m.in. w sztabie Floty Czarnomorskiej. W wyniku wybuchu rewolucji październikowej w 1917 r. Wołkowicki w 1918 r. przez Syberię i Daleki Wschód dotarł do Francji, gdzie 14 kwietnia 1918 r. wstąpił do Armii Polskiej, dowodzonej przez gen. bryg. Józefa Hallera. Został najpierw zastępcą, a następnie, w stopniu majora, dowódcą I batalionu 1. Pułku Strzelców Polskich 1. Dywizji Strzelców Pieszych. W 1919 r. początkowo stał na czele I batalionu 3. Pułku Strzelców Polskich, a następnie objął funkcję zastępcy dowódcy pułku. W tym samy roku mjr Wołkowicki przyjechał do Polski, co miało związek z przerzuceniem Armii Polskiej we Francji do kraju.
W Wojsku Polskim
Armia Polska we Francji, a w jej składzie 3. Pułk Strzelców Polskich, przemianowany na 3. Pułk Strzelców Pieszych, po przyjeździe do Polski w 1919 r. wzięła udział w walkach o utrzymanie niepodległości Polski. Pułk mjr. Wołkowickiego walczył na Wołyniu przeciwko wojskom ukraińskim, następnie patrolował granicę polsko-niemiecką na Górnym Śląsku, a w lipcu ponownie trafił na front wschodni, gdzie toczył działania bojowe przeciwko Armii Czerwonej. W tych wydarzeniach brał udział mjr Wołkowicki, który 20 czerwca został awansowany do stopnia podpułkownika.
31 lipca 1919 r. ppłk Wołkowicki objął stanowisko szefa Sekcji Organizacyjnej Departamentu dla Spraw Morskich Ministerstwa Spraw Wojskowych. Podpułkownik odpowiadał za m.in. za tworzenie polskiej Marynarki Wojennej. Na tym stanowisku pozostawał niespełna rok, po czym został wyznaczony na dowódcę Floty Pińskiej. Na początku sierpnia 1920 r. ppłk Wołkowicki objął stanowisko dowódcy III batalionu Wileńskiego Pułku Strzelców, prowadząc swoich żołnierzy do walki podczas bitwy warszawskiej i niemeńskiej. W październiku 1920 r. podpułkownik objął dowództwo nad pułkiem.
Po zakończeniu walk o utrzymanie niepodległości Polski 21 marca 1921 r. ppłk Wołkowicki został szefem sztabu 1. Dywizji Litewsko-Białoruskiej, a niedługo potem rozpoczął Kurs Doszkolenia w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Po zakończeniu szkolenia w 1922 r. podpułkownik otrzymał awans na stopień pułkownika i objął obowiązki szefa sztabu Dowództwa Okręgu Korpusu nr X w Przemyślu.
Uczestnicy VI kursu w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Generał bryg. Jerzy Wołkowicki siedzi czwarty od prawej (fot. z zasobu NAC)
Generał bryg. Jerzy Wołkowicki (drugi od lewej) oddaje honory przed Grobem Nieznanego Powstańca w Katowicach, 16 kwietnia 1939 r. (fot. z zasobu NAC)
W kolejnych latach pokojowej służby w Wojsku Polskim płk Wołkowicki pełnił szereg funkcji, m.in. był pierwszym oficerem sztabu Inspektora Armii nr V we Lwowie, II zastępcą szefa Administracji Armii w Warszawie, szefem Departamentu VII Intendentury Ministerstwa Spraw Wojskowych, dowódcą Piechoty Dywizyjnej 11. Dywizji Piechoty w Stanisławowie. 7 marca 1927 r. objął najważniejsze stanowisko w piechocie Wojska Polskiego, a mianowicie został wyznaczony dowódcą 27. Dywizji Piechoty w Kowlu. W tym samym roku został awansowany do stopnia generała brygady.
Na czele dywizji gen. Wołkowicki stał do 1932 r. Został mianowany Generałem do Spraw Specjalnych przy Ministerstwie Spraw Wojskowych. W 1938 r. zakończył służbę w Wojsku Polskim i został przeniesiony w stan spoczynku. Jednakże, w związku ze spodziewanym wybuchem wojny, w sierpniu 1939 r. gen. Wołkowickiego wyznaczono dowódcą etapów Armii „Prusy”.
Niewola sowiecka
W kampanii polskiej 1939 r. gen. Wołkowicki w pierwszej dekadzie września wypełniał obowiązki związane z wyżej wymienionym przydziałem. 10 września 1939 r. został komendantem garnizonu Chełma, następnie stał na czele kombinowanej dywizji swojego imienia. Generał Wołkowicki prowadził swoich żołnierzy m.in. w bitwie pod Tomaszowem Lubelskim. 23 września 1939 r. dywizja gen. Wołkowickiego przestała istnieć. Generał starał się przedostać na wschód, ale 27 września 1939 r. dostał się do niewoli sowieckiej.
Generał Wołkowicki najpierw trafił do obozu tymczasowego w Frydrychówce. Następnie został przewieziony do obozu w Putywlu, a stamtąd do obozu specjalnego NKWD w Kozielsku. Tam generał był przetrzymywany do wiosny 1940 r.
Funkcjonariusze NKWD wymordowali ok. 22 tys. polskich jeńców wojennych w Katyniu, Kalininie (Twerze), Charkowie, Chersoniu, Mińsku i jeszcze w innych, nieznanych obecnie, miejscach kaźni.
Wiosną 1940 r. na mocy rozkazu władz sowieckich z 5 marca rozpoczęła się akcja mordowania polskich jeńców wojennych z trzech obozów specjalnych NKWD w Kozielsku, Ostaszkowie, Starobielsku, więzień zlokalizowanych na terenach tzw. Zachodniej Białorusi i tzw. Zachodniej Ukrainy. Łącznie funkcjonariusze NKWD wymordowali ok. 22 tys. polskich jeńców wojennych w Katyniu, Kalininie (Twerze), Charkowie, Chersoniu, Mińsku i jeszcze w innych, nieznanych obecnie, miejscach kaźni. Ofiary spoczywają na cmentarzach w Katyniu, Piatichatkach, Miednoje, Bykowni, najprawdopodobniej Kuropatach i innych nieznanych miejscach.
Zbrodnię z wiosny 1940 r., określaną mianem katyńskiej, przeżyło z różnych powodów 395 polskich jeńców wojennych. Niektórymi zainteresowany był wywiad sowiecki, w innych przypadkach interweniowała ambasada niemiecka, misja litewska, czy też decyzje najwyższych zwierzchników ZSRS zdecydowały, że polscy żołnierze nie trafili do miejsc zagłady.
Generał Wołkowicki najprawdopodobniej nie został wysłany do Katynia, ponieważ był nim zainteresowany wywiad sowiecki. 26 kwietnia 1940 r. wyjechał z obozu jenieckiego w Kozielsku i trafił do obozu w Pawliszczew Borze, a stamtąd w czerwcu 1940 r. do obozu specjalnego NKWD w Griazowcu.
W obozie griazowieckim gen. Wołkowicki stał na czele grupy oficerów lojalnie odnoszących się do Rządu Polskiego na Uchodźstwie, opowiadających się przeciwko współpracy z władzami sowieckimi. Generał dbał o należyte przestrzeganie praw jenieckich, dyscypliny i godną postawę wśród jeńców wojennych.
Niewola polskich żołnierzy w obozie specjalnym NWKD w Griazowcu skończyła się pod podpisaniu układu Sikorski–Majski 30 lipca 1941 r. i polsko-sowieckiej umowy wojskowej 14 sierpnia 1941 r. Na terenie Związku Sowieckiego powstała polska armia pod dowództwem gen. dyw. Władysława Andersa. W związku z tym wydarzeniem, gen. Wołkowicki 17 sierpnia 1941 r. opuścił obóz griazowiecki i rozpoczął służbę w Polskich Siłach Zbrojnych.
II wojna światowa i życie na emigracji
Po dotarciu do Moskwy, gen. Wołkowicki spotkał się z dowództwem PSZ w ZSRS i otrzymał przydział na stanowisko zastępcy dowódcy 6. Dywizji Piechoty w Tockoje. Po dotarciu do miejsca formowania jednostki przez generałem stanęło wiele zadań. Należało przygotować warunki do przyjmowania polskich obywateli, zorganizować kwatery, wyżywienie, lekarstwa, umundurowanie, a było to zadanie trudne, ponieważ strona sowiecka nie wywiązywała się z przyjętych zobowiązań.
Generał Wołkowicki był zastępcą dowódcy 6. Dywizji Piechoty do kwietnia 1942 r. W wieku 59 lat generał zakończył swoją służbę wojskową – już nigdy więcej nie otrzymał żadnego przydziału służbowego w polskiej armii. 1 czerwca 1942 r. został przeniesiony w stan nieczynny.
Defilujące przez gen. bryg. Jerzym Wołkowickim oddziały podczas święta 50. Pułku Piechoty Strzelców Kresowych im. Francesco Nullo w Kowlu (fot. z zasobu NAC)
Po ewakuacji PSZ w ZSRS w 1942 r. gen. Wołkowicki do 1947 r. przebywał na Bliskim Wschodzie – mieszkał m.in. w Tel-Awiwie, w Egipcie. Następnie, wraz z polskim wojskiem, wyjechał do Wielkiej Brytanii. Zamieszkał w polskim osiedlu dla starszych wiekiem i schorowanych żołnierzy w Penrhos, a następnie przeniósł się do Antokol Home w Chislehurst w hrabstwie Kent. Na emigracji gen. Wołkowicki starał się upamiętniać i przypominać sowiecką zbrodnię z wiosny 1940 r.
Generał Wołkowicki zmarł 7 stycznia 1983 r. na dwa tygodnie przed setnymi urodzinami w domu opieki Elmstead Residential Home w Chislehurst. Spoczywa na Beckenham Cemetery and Crematorium w Londynie.
