Dokumenty sowieckich organów bezpieczeństwa mają znaczenie dwojakie. Informacje wywiadu cywilnego – Pierwszego Zarządu Głównego Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego (KGB) pokazują, jak oceniano aktywność papieża na forum międzynarodowym. Wytworzone zaś przez jednostki kontrwywiadowcze dokumentują wpływ Jana Pawła II na sytuację w poszczególnych republikach sowieckich.

W tekście odwołuję się do dokumentów opublikowanych w dwóch wydawnictwach źródłowych: Pontyfikat wielu zagrożeń. Jan Paweł II w świetle dokumentów sprawy »Kapella« 1979–1990 (oprac. A. Grajewski, I. Mikłaszewicz, Warszawa 2021)¹ oraz „Żarliwy antykomunista”. Pontyfikat Jana Pawła II w dokumentach KGB Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej (1978–1991). Wybór (oprac. A. Grajewski, Warszawa 2023)².

Przestroga z Łubianki

Szczególne znaczenie w zdobywaniu informacji o sytuacji w Watykanie po wyborze Jana Pawła II miała rezydentura rzymska KGB, działająca pod dyplomatycznym przykryciem sowieckiej ambasady we Włoszech³. Już od lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku w jej strukturze pracowali oficerowie wywiadu, zajmujący się także Watykanem. Jeśli wcześniej ten kierunek nie był priorytetowy, po wyborze Jana Pawła II nabrał znaczenia.

Szczególne znaczenie w zdobywaniu informacji o sytuacji w Watykanie po wyborze Jana Pawła II miała rezydentura rzymska KGB, działająca pod dyplomatycznym przykryciem sowieckiej ambasady we Włoszech.

Niestety, nie znamy materiałów wytworzonych przez rzymską rezydenturę KGB, podobnie jak nie znamy opracowań powstałych w centrali sowieckiego wywiadu⁴. Wiemy jednak, że już wcześniej posiadał on własne źródła agenturalne w różnych instytucjach Stolicy Apostolskiej⁵. Posiłkował się także informacjami przekazywanymi do Moskwy przez służby wywiadowcze państw komunistycznych Europy Wschodniej⁶.

Sowiecki wywiad od pierwszych dni pontyfikatu Jana Pawła II informował, że u steru Kościoła katolickiego znalazł się papież znający naturę komunizmu nie z relacji czy dokumentów watykańskiej dyplomacji, lecz z autopsji.

– zapisano w ściśle tajnym raporcie przygotowanym przez KGB kilka dni po wyborze Jana Pawła II i rozesłanym do stolic innych krajów bloku wschodniego⁷. Moskiewska centrala KGB oceniała, że pontyfikat Jana Pawła II staje się zagrożeniem dla sowieckiej polityki zagranicznej, gdyż papież dokonuje radykalnego zwrotu w polityce watykańskiej, dążąc do konfrontacji z komunizmem i nakłonienia ludzi wierzących do aktywności w krajach komunistycznych.

KGB zauważyło, że od początku pontyfikatu następowała zwiększona aktywność mediów watykańskich wobec katolików żyjących w Związku Sowieckim.

Sowiecki wywiad przewidywał, że zasadniczym celem działań papieża wobec Związku Sowieckiego będzie najpierw próba ożywienia Kościoła katolickiego na Litwie i Łotwie, gdzie jego struktury, choć mocno ograniczone, nadal istniały.

Świadczyły o tym analiza audycji Radia Watykańskiego (których zakres nadawania został rozszerzony), duże nakłady literatury religijnej w językach rosyjskim, litewskim, ukraińskim i białoruskim, nielegalnymi kanałami przerzucanej do Związku Sowieckiego, wspieranie ruchów na rzecz swobód obywatelskich i religijnych oraz działania dyplomacji watykańskiej na forum międzynarodowym⁹.

Sowiecki wywiad przewidywał, że zasadniczym celem działań papieża wobec Związku Sowieckiego będzie najpierw próba ożywienia Kościoła katolickiego na Litwie i Łotwie, gdzie jego struktury, choć mocno ograniczone, nadal istniały. W kolejnym punkcie tej analizy przewidywano, że papieżowi będzie zależało na reaktywowaniu hierarchii katolickiej obrządku łacińskiego w zachodnich obwodach Ukrainy i Białorusi, odnowieniu hierarchii katolickiej obrządku łacińskiego we Lwowie oraz wsparciu działającego w podziemiu Kościoła greckokatolickiego¹⁰.

W strategii papieża – według KGB – ważny miał być także obszar Kaukazu. Chodziło o nawiązanie dialogu i zacieśnienie stosunków z prawosławnymi i innymi Kościołami chrześcijańskimi „małych narodów” ZSRS, przede wszystkim zaś z Kościołem prawosławnym w Gruzji i Apostolskim Kościołem w Armenii, tak aby osłabić ich relacje z Rosyjskim Kościołem Prawosławnym i wzmocnić wpływ katolicyzmu na południu Związku Sowieckiego¹¹.

 

---

Metropolita kowieński arcybiskup Vincentas kardynał Sladkevičius MIC

Z pozycji krajowych

Specyfiką działań wywiadowczych wymierzonych w Jana Pawła II były operacje prowadzone z tzw. pozycji krajowych, czyli z wykorzystaniem aktywów republikańskich ośrodków KGB, szczególnie na Litwie.

Kiedy w czerwcu 1988 r. powstał Litewski Ruch na rzecz Przebudowy (Sąjūdis) rosło też znaczenie lokalnego Kościoła katolickiego, kierowanego przez metropolitę kowieńskiego kard. Vincentasa Sladkevičiusa.

Było to możliwe dlatego, że sowiecki wywiad posiadał rozbudowaną agenturę w strukturach Kościoła na Litwie, przede wszystkim wśród administratorów apostolskich i wikariuszy kapitulnych, którzy mieli możliwość podróżowania do Watykanu. Wykorzystywano ich wyjazdy do zbierania informacji o inicjatywach podejmowanych przez Jana Pawła II, ale także do działań dezinformacyjnych, m.in. aby poznać szczegóły planowanych przez papieża na 1987 r. obchodów sześćsetlecia chrztu Litwy oraz pokrzyżować papieskie plany przyjazdu do Wilna z tej okazji¹².

O ile w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku litewskie KGB starało się przede wszystkim prowadzić operacje wymierzone przeciwko aktywności papieża wobec Kościoła na Litwie, to w okresie „pieriestrojki” wykorzystywano nieformalne kontakty kościelne do wpływania na sytuację w republice. Stało się to aktualne, zwłaszcza kiedy w czerwcu 1988 r. powstał Litewski Ruch na rzecz Przebudowy (Sąjūdis). Rosło wtedy znaczenie lokalnego Kościoła katolickiego kierowanego przez metropolitę kowieńskiego kard. Vincentasa Sladkevičiusa MIC, przewodniczącego Konferencji Episkopatu Litwy¹³.

KGB, wykorzystując swoje kanały, starało się tonować najbardziej radykalne głosy w Kościele litewskim domagające się natychmiastowego ogłoszenia niepodległości Litwy. Za pośrednictwem agentury przekazywano instytucjom Kurii Rzymskiej różnego rodzaju opracowania prezentujące rzekomo głos lokalnego Kościoła, a w istocie będące informacjami przygotowanymi przez Służbę „A” KGB, czyli jednostkę od powiedzialną za dezinformację¹⁴. Dodatkowym celem tych działań było wprowadzenie w błąd opinii publicznej na Zachodzie co do sytuacji na Litwie¹⁵.

 

---

Jan Paweł II podczas podróży apostolskiej na Litwę, Łotwę i do Estonii. Uroczystość na Górze Krzyży, 7 IX 1993 r. (fot. Wikipedia/Jonn Leffmann/CC BY 3.0)

Ukraińska specyfika

Inne były preferencje KGB na Ukrainie. Tam wrogiem numer jeden nie był Kościół katolicki obrządku łacińskiego, ale Kościół greckokatolicki (unicki) zdelegalizowany w 1946 r. na terenie Galicji Wschodniej, a w 1948 r. na Zakarpaciu¹⁶. Z wielkim niepokojem odnotowano, że wkrótce po inauguracji pontyfikatu na audiencji przez papieża został przyjęty duchowy lider grekokatolików kard. Josyf Slipy, co zapowiadało wsparcie dla podziemnego Kościoła greckokatolickiego na Ukrainie¹⁷. W tym kontekście wybór papieża oceniono jako antysowiecką,

Już 1 listopada 1978 r. przewodniczący KGB Ukraińskiej SRS gen. Witalij Fedorczuk zapewniał władze partyjne w Kijowie o opracowaniu

Dokumenty wytworzone przez KGB Ukraińskiej SRS w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia pozwalają stwierdzić, że pontyfikat Jana Pawła II wywołał znaczący ferment ideowy nie tylko wśród katolików obu obrządków, ale i wielu innych grup wyznaniowych, zwłaszcza tzw. wolnych Kościołów ewangelikalnych²⁰. Różne wspólnoty religijne, odwołując się do głoszonych przez Jana Pawła II haseł o wolności religii, zaczęły w tym czasie coraz śmielej szukać nowych możliwości funkcjonowania poza ograniczeniami nałożonymi przez sowieckie prawo wyznaniowe²¹.

Ważną cezurą w myśleniu Jana Pawła II o Wschodzie był zamach na jego życie 13 maja 1981 r. W okresie rekonwalescencji papież odkrył związek objawień w Fatimie z zamachem i zawartą w nich obietnicą „nawrócenia Rosji”.

Wiele dokumentów wytworzonych przez KGB Ukraińskiej SRS dotyczy przygotowań do obchodów millennium chrztu Rusi Kijowskiej²². Jasno z nich wynika, że przygotowanie do tego jubileuszu stało się ważnym polem aktywności Jana Pawła II wobec Związku Sowieckiego i szerzej – w relacjach ze wschodnim chrześcijaństwem. Pokłosiem tych działań, a zwłaszcza uroczystości w Moskwie w czerwcu 1988 r., w których brała udział także delegacja Stolicy Apostolskiej, była sowiecka ustawa o wolności wyznań z października 1990 r. znosząca antyreligijne prawodawstwo bolszewickie obowiązujące od stycznia 1918 r. Jej wejście w życie umożliwiło m.in. rejestrację wspólnot greckokatolickich na Ukrainie, co było największym sukcesem pontyfikatu Jana Pawła II na kierunku wschodnim.

 

---

Jan Paweł II i kard. Josyf Slipy, Rzym, 1978 r. (fot. synod.ugcc.ua)

---

Papież Jan Paweł II i kard. Josyf Slipy podczas święceń biskupich Myrosława Lubacziwskiego, 1979 r. (fot. onepeterfive.com)

Zebrane w obu omawianych publikacjach dokumenty KGB są ważnym przyczynkiem do oceny historycznej roli pontyfikatu Jana Pawła II. Sowieccy analitycy nie mieli wątpliwości, że wybór kard. Wojtyły zmienił bieg historii. Często trafnie, z perspektywy sowieckiego państwa, opisywali negatywne konsekwencje realizowanej przez papieża polityki wobec krajów komunistycznych. Dostrzegali, że dla papieża stawką w rozgrywce z sowieckim systemem była nie tylko zmiana sytuacji geopolitycznej w świecie, lecz także możliwość powtórnej ewangelizacji Rosji. Ważną cezurą w myśleniu Jana Pawła II o Wschodzie był zamach na jego życie 13 maja 1981 r. W okresie rekonwalescencji papież odkrył związek objawień w Fatimie z zamachem i zawartą w nich obietnicą „nawrócenia Rosji”. Poruszony zbieżnością dat, wpisywał swoje doświadczenie niedoszłej ofiary zamachu w metafizyczny kontekst tego przesłania.

– powiedział papież w rozmowie z włoskim dziennikarzem Vittoriem Messorim²³.

Zaryzykowałbym twierdzenie, że funkcjonariusze KGB analizujący papieską aktywność wobec komunizmu także te „znaki czasu” dostrzegali. Opisywali je oczywiście zupełnie innym językiem i inne wyciągali z nich wnioski aniżeli papież. Co dla Jana Pawła II było znakiem nadziei, strażników sowieckiego imperium przerażało jako zapowiedź jego upadku.

Tekst pochodzi z numeru 10/2023 „Biuletynu IPN”

_{¹ W książce publikowane są 54 dokumenty sprawy agenturalno-operacyjnej „Kapella”, prowadzonej w latach 1979–1990 przez I Wydział KGB Litewskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej pod nadzorem Pierwszego Zarządu Głównego KGB. Dokumenty znajdują się w zbiorach państwowego Litewskiego Archiwum Specjalnego w Wilnie.}

_{² W książce opublikowano 40 dokumentów. 31 zostało wytworzonych przez różne jednostki KGB Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej. Znajdują się w Wydzielonym Państwowym Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w Kijowie. Natomiast 9 wytworzył Zarząd I KGB Ukraińskiej SRS, czyli wywiad, i znajdują się w Wydzielonym Archiwum Państwowym Służby Wywiadu Zagranicznego Ukrainy.}

_{³ W latach 1976–1982 rezydenturą rzymską KGB kierował, jako poseł-radca ambasady, jeden z najbardziej doświadczonych sowieckich oficerów wywiadu, absolwent MGIMO, z doświadczeniem pracy dyplomatycznej na wielu kontynentach gen. mjr KGB Borys Sołomatin. Jego następcą był Gieorgij Orłow, a kiedy został odwołany do Moskwy, aby stanąć na czele Instytutu KGB im. Andropowa, jego miejsce w 1987 r. zajął Walentin Akimow, ostatni rezydent KGB w Rzymie (Ch. Andrew, O. Gordijewski, KGB, Warszawa 1997, s. 661).}

_{⁴ Niektóre z reakcji kierownictwa KGB na wybór Jana Pawła II omawiane są w książce: Ch. Andrew, W. Mitrochin, Archiwum Mitrochina, Warszawa 2001, s. 896–900.}

_{⁵ O posiadaniu przez wywiad KGB źródeł informacyjnych w Watykanie świadczy analiza z 1978 r. pt. „Walka organów bezpieczeństwa państwowego z destrukcyjną działalnością Kościoła katolickiego (Przegląd dokumentalny w III tomach)”. Wykorzystane w niej są m.in. agenturalne doniesienia z Kurii Rzymskiej oraz Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej. Część tego dokumentu jest opublikowana w książce: „Żarliwy antykomunista”… s. 67–88.}

_{⁶ Na podstawie materiałów dostarczonych przez wywiad cywilny PRL (Departament I MSW) KGB opracowało dokument, rozesłany do kierownictw wywiadów krajów komunistycznych w Europie Wschodniej, pt. Information der Sicherheitsorgane der VR Polen über die Wahl des Kardinals Wojtyla zum Papst. Übersetzung aus dem Russischen [Informacja organów bezpieczeństwa PRL o wyborze kard. Woj­tyły na papieża. Przekład z jęz. rosyjskiego], Berlin, 16 XI 1978 r., Bundesbeauftragter für die Unterlagen des ehemaligen Staatssicherheitsdienstes der DDR (BStU), MfS, HA XX/4, r., k. 20. Wspomniałem o nim w tekście Wybór Jana Pawła II i kontratak imperium. „Biuletyn IPN” 2018, nr 10 (155), s. 63–64.}

_{⁷ Ibidem.}

_{⁸ O wykorzystaniu możliwość KGB Ukrainy i Litwy do prowadzenia działań przeciwko Waty­kanowi, Moskwa, 22.05.1979 r. Pismo naczelnika 12 Wydziału PGU KGB ZSRR gen. mjr. Anatolija Kiriejewa, [w:] Pontyfikat wielu zagrożeń…, s. 67. Tam zamieszczony jest dokładny opis wszystkich cytowanych w tym artykule dokumentów, pochodzących z tej publikacji.}

_{⁹ O podejmowanych przez litewskie organizacje emigracyjne próbach wykorzystania „polityki wschodniej” Watykanu do swoich celów, Wilno, 2.09.1982 r., [w:] Pontyfikat wielu zagrożeń…, s. 78–81.}

_{¹⁰ O niektórych kierunkach polityki Watykanu wobec państw socjalistycznych. Wilno, 1.12.1981 r., [w:] Pontyfikat wielu zagrożeń…, s. 74–76.}

_{¹¹ O wykorzystaniu możliwość KGB Ukrainy i Litwy do prowadzenia działań przeciwko Watykanowi, Moskwa, 22.05.1979 r., [w:] Pontyfikat wielu zagrożeń…, s. 68.}

_{¹² 600-lecie „chrztu” Litwy – etap przygotowań Watykanu do obchodów 2000-lecia chrześcijaństwa, Wilno, 18.06.1987 r., [w:] Pontyfikat wielu zagrożeń…, s. 96–98.}

_{¹³ O wykorzystaniu „czynnika religijnego” w walce ideologicznej przeciwko ZSRS, Wilno, 28.04.1988, [w:] Pontyfikat wielu zagrożeń…, s. 166–174.}

_{¹⁴ O przygotowaniu serii środków aktywnych, Wilno, 19.01.1989 r. [w:] Pontyfikat wielu zagrożeń…, s. 251–252.}

_{¹⁵ O przygotowywanych działaniach aktywnych, Wilno, 18.02.1987 r., [w:] Pontyfikat wielu zagrożeń…, s. 84–89.}

_{¹⁶ Jesienią 1978 r. na Ukrainie zarejestrowanych było je­dynie 98 parafii rzymskokatolickich i pracowało w nich 43 kapłanów, natomiast w strukturach podziemnego Kościoła greckokatolickiego działało około tysiąca tajnych kapłanów greckokatolickich. Notatka Informacyjna przewodniczącego KGB USRS gen. Witalija Fedorczuka dla KC Komunistycznej Partii Ukrainy. Kijów, 1.11.1978 r., [w:] „Żarliwy antykomunista”…, s. 89–91. Tam także zamieszczony jest dokładny opis wszystkich cytowanych w tym artykule dokumentów, pochodzących z tej publikacji.}

_{¹⁷ Informacja o głowie Kościoła Rzymskokatolickiego Ja­nie Pawle II, Kijów, 12.01.1979 r., [w:] „Żarliwy antykomunista”…, s. 103–105.}

_{¹⁸ Raport przewodniczącego KGB USRS, Kijów, 16.01.1979 r. w. „Żarliwy antykomunista”…, s. 107.}

_{¹⁹ Notatka informacyjna przewodniczącego KGB Ukraińskiej SRS gen. Witalija Fedorczuka dla KC Komunistycznej Partii Ukrainy. Kijów, 1.11.1978 r., [w:] „Żarliwy antykomunista”…, s. 91.}

_{²⁰ Raport o wrogiej działalności emisariuszy i misjonarzy zagranicznych ośrodków religijno-wy­wrotowych, Kijów, 18.07.1980 r., [w:] „Żarliwy antykomunista”…, s. 129–132.}

_{²¹ Raport o sytuacji unitów w republice oraz pracy w zakresie przeciwdziałania wrogim dążeniom Watykanu i zagranicznych ośrodków unickich, Kijów, 14.12.1980 r., [w:] „Żarliwy antykomunista”…, s. 139 –148.}

_{²² Informacja o antysowieckiej działalności zagranicznych ośrodków ounowskich i klerykalnych w USA w związku z 1000-leciem chrześcijaństwa na Rusi, Kijów, 9.10.1985 r., [w:] „Żarliwy antykomunista”…, s. 202–209.}

_{²³ Przekroczyć próg nadziei. Jan Paweł II odpowiada na pytania Vittoria Messoriego. Lublin 2006, s. 112-113.}