Nie ulega wątpliwości, ze rok 1983 był wyjątkowo „gorący”, nawet jak na standardy Zimnej Wojny. Czwarty rok toczyła się wojna w Afganistanie, w Związku Sowieckim trwała epoka „rządów starców”, twardogłowych polityków¹. Na czele partii i państwa stał wieloletni szef KGB, Jurija Andropow, a wojskowi decydenci gotowi byli strzelać bez ostrzeżenia.

Efektem takiej polityki było omyłkowe zestrzelenie pasażerskiego Jumbo Jeta koreańskich linii lotniczych 1 września 1983 r.² i następująca po nim akcja propagandowa, usprawiedliwiająca tragedię³. Jednak najpoważniejszym kryzysem, w ocenie niektórych badaczy groźniejszym niż powszechnie znany „kryzys kubański” z 1962 r., miał być ten związany z grą wojenną połączoną z manewrami NATO o kryptonimie Able Archer 83.

Zaostrzająca się sytuacja wojskowo-polityczna

W czasie ich trwania od 2 do 11 listopada 1983 r. sowieckie kierownictwo na serio miało się obawiać wyprzedzającego ataku nuklearnego wykonanego pod pozorem ćwiczeń⁴. Manewry obejmowały całą Europę i symulowały zachowanie dowództw i systemów komunikacyjnych. Były realistyczne, tym bardziej, że w części brali udział sami przywódcy kluczowych państw NATO – Margaret Thatcher czy Helmut Kohl⁵. Czy rzeczywiście tak było?

Narrację tę bezkrytycznie powtarzają różni badacze, także ci z uznanym dorobkiem⁶. Tymczasem lektura „Komunikatów Informacyjnych” Zarządu II, opracowań wywiadu, na temat tej edycji ćwiczeń nie różni się w żaden sposób od wcześniejszych jak i późniejszych⁷. Do 1990 roku nie pojawiło się na temat Able Archer 83 żadne dodatkowe opracowanie. Mimo szerokiej kwerendy, nie natrafiłem na jakiekolwiek niestandardowe wytyczne płynące z Centrali Zarządu II do rezydentur bądź też w odwrotnym kierunku⁸.

W kwietniu 1982 r. obyła się w narada szefów wywiadów wojskowych państw Układu Warszawskiego – wszystkich, poza Rumunią⁹. „Referat wiodący” wygłosił gen. P.I. Iwaszutin. Już sam tytuł niósł jasne przesłanie – „Zaostrzająca się sytuacja wojskowo-polityczna w świecie i zadania wywiadów wojskowych państw Układu Warszawskiego”¹⁰.

Szef GRU przedstawiał jako przyczynę negatywnej zmiany w światowej polityce administrację Ronalda Regana. Cytując Breżniewa, Iwaszutin wskazywał, że „tak niebezpiecznie” nie było od końca II wojny światowej. Wskazywał na „pokojową ofensywę” – m.in.

Z drugiej strony, te „pokojowe inicjatywy”, napotkały na „nakręcanie spirali zbrojeń, jawne groźby pod adresem państw socjalistycznych i bojowników ruchów narodowowyzwoleńczych”. Wskazywał na uruchomienie produkcji ładunków neutronowych¹², plany rozbudowy arsenału jądrowego, bombowców strategicznych oraz – niewymienione z nazwy – „Gwiezdne wojny”. Ten program miał być realizowany kosztem obniżenia standardu życia, zwłaszcza likwidacji wydatków socjalnych.

Zachód też miał blokować rozmowy rozbrojeniowe prowadzone w Wiedniu. Jednak ani słowem w blisko dwudziestostronicowym wystąpieniu, zbieżnym z tym, co można było przeczytać w „Prawdzie” bądź „Trybunie Ludu”, nie wspomniał o zagrożeniu wynikającym z ćwiczeń Able Archer.

---

Materiały szkoleniowe dotyczące NATO-wskich systemów broni. Na planszy zdjęcie wyrzutni rakiet Pershing-2 (z zasobu AIPN)

Jaruzelski w cieniu rakiet

W lutym 1983 r. a zatem na dziewięć miesięcy przed rozegraniem ćwiczeń Able Archer 83 na szczeblu kontaktów zarządów wywiadowczych PRL i NRD polskiej przekazano studium, którego sam skrót liczył 43 strony maszynopisu na temat koncepcji stworzenia wiarygodnej i jednolitej oceny przygotowań do ataku ze strony NATO¹⁴. A priori zakładano już wówczas „zaostrzenie się sytuacji międzynarodowej”. NATO miało celowo tworzyć tzw. sytuacje kryzysowe z jednej strony, z drugiej osiągnęło zdolność do „rozpoczęcia działań bojowych w dowolnym czasie”¹⁵.

Jak wskazywali autorzy studium kluczową, i najtrudniejszą do rozstrzygnięcia, kwestią, było określenie terminu rozpoczęcia wojny oraz czy wojna rozpocznie się użyciem broni jądrowej¹⁶. Wywiadowi komplikowała ocenę wielowariantowość potencjalnej reakcji NATO, wynikająca z przyjętych procedur oraz stałych i poważnie traktowanych ćwiczeń.

W obszernym, 54 stronicowym referacie na temat funkcjonowania Pionu Operacyjnego Zarządu II za rok 1983 brak było jakiegokolwiek odniesienia do Able Archer 83¹⁷.

W bardzo szczegółowo rozpisanych „Zdaniach informacyjnych” na rok 1984 r. kwestie środków napadu jądrowego stale zajmowały wysokie miejsce i ten rok niczym jednak nie różnił się od poprzednich¹⁸. W opracowaniu „Sytuacja polityczno-militarna i wynikające z niej przesłania i zagrożenia” opracowanej w Zarządzie II¹⁹ w 1985 r. brak również było jakiegokolwiek odniesienia do Able Archer 83 czy szerzej – szczególnej roli tych ćwiczeń. Pisano o Pershingach 2, Cruise, wywrotowej działalności pod pozorem „obrony praw człowieka” etc.

Podobny, jeśli nie identyczny, był referat napisany dla gen. Wojciecha Jaruzelskiego, który miał wygłosić na posiedzeniu Doradczego Komitetu Politycznego UW²⁰. W wystąpieniu podkreślano agresywny charakter NATO, szczególnie strategię „głębokich uderzeń”, jaka miała obowiązywać w Pakcie Północnoatlantyckim od listopada 1984 r.

Jaruzelski podkreślał zaburzenie równowagi sił jaką stanowiły „Eurorakiety”. W związku z tym

Była to nieprawda, gdyż rakiety systemu RDS-10 (SS-20) pojawiły się na wiele lat wcześniej aniżeli Pershing II.

20 października 1983 r. zwołano w Berlinie nadzwyczajne posiedzenie Komitetu Ministrów Obrony państw Układu Warszawskiego. Powodem miała być

Wschodni Niemcy zaproponowali, by na terytorium NRD zainstalować sowieckie rakiety. Podobnie Czesi, niejako „zapominając”, że takowe od dawna tam się znajdowały²⁴. Referujący stanowisko Polski gen. Siwicki zestrzelenie KAL 007 przez Sowietów „dopisał na konto” Amerykanów, podobnie jak zarzut powstawania w Hollywood filmów wojennych²⁵.

W 1984 r. z wizytą do „Akwarium” (czyli siedziby GRU) udał się szef wywiadu wojskowego PRL, płk Misztal. Wśród poruszanych tematów zabrakło jakiegokolwiek odniesienia do Able Archer, choć katalog spraw był szeroki i obejmował różne kwestie²⁷.

_{¹ W charakterystyczny sposób rok 1983 opisywał attaché wojskowy w Moskwie. W jego raporcie na kilkunastu stronach przewija się pokojowo nastawiony ZSRS wobec agresywnej postawy większej części świata, „pokojowej ofensywie” ruchów narodowo-wyzwoleńczych Trzeciego Świata etc. AIPN, BU 2602/26839, Sprawozdanie z działalności Attachatu Wojskowego przy Ambasadzie PRL w Moskwie w 1983 r., 20 I 1984 . r., k. 1-21.}

_{² W wyniku błędnej oceny sytuacji z jednej strony i twardego kursu politycznego z drugiej podjęto rozkaz o zestrzeleniu samolotu pasażerskiego KAL 007 lecącego z Nowego Jorku przez Anchorage na Alasce do Seulu. Zginęło 246 pasażerów i 23 osobowa załoga.}

_{³ Por. Andrzej Fryszkiewicz, Narita wzywa KAL 007, Warszawa 1984 r. Fryszkiewicz w książeczce wydanej przez MON przedstawiał oficjalną wersję, powielaną także w innych reżimowych mediach, że zestrzelenie pasażerskiego samolotu było usprawiedliwionym działaniem, zgodnym z prawem międzynarodowym, a odpowiedzialność za śmierć ponoszą Amerykanie. Zob. też Bogusław I. Witkowski, Szpiegostwo powietrzne, „Skrzydlata Polska” 1984 nr 50 (1724). Opinia publiczna o innej niż oficjalna wersja dowiadywała się m.in. z broszur wydawanych w podziemiu. Zob.: AIPN, BU 1165/900, Zestrzelenie samolotu. [b.m.w., ok. 1984 r.]. W 1992 r. Rosja przyznała się do omyłkowego zestrzelenia samolotu pasażerskiego. Na temat zdarzenia zob.: https://ti.arc.nasa.gov/m/profile/adegani/Crash%20of%20Korean%20Air%20Lines%20Flight%20007.pdf; http://www.rescue007.org/chronology_detailed.htm oraz https://www.airforcemag.com/article/0113korean/ [dostęp 26.10.2021].}

_{⁴ Na ten temat istnieje obszerna literatura. Zob. m.in. Nate Jones, przedmowa Thomas S. Blanton, Able Archer 83. The Secret History of the NATO Exercise That Almost Triggered Nuclear War, New York - London, 2016; https://nsarchive.gwu.edu/project/able-archer-83-sourcebook [dostęp 26.10.2021]; Gordon Barrass, Able Archer 83: What Were the Soviets Thinking? “Survival. Global Politics and Strategy” 2016 nr 6; Rodric Braithwaite, Armagedon i paranoja. Zimna wojna – nuklearna konfrontacja, Kraków 2019, s. 415-419; Zrozumienia sprawy nie ułatwiają odtajnione w 2015 roku dokumenty amerykańskie. Dostępne skany są w i tak znacznym stopniu „zaczernione”. Zob.: The Soviet Scare. President’s Foreign Intelligence Advisory Board, 15 II 1990, George H. Bush Presidential Library, https://nsarchive.gwu.edu/document/21038-4-pfiab-report-2012-0238-mr [dostęp 27.10.2021].}

_{⁵ Jesienne ćwiczenia Able Archer były uzupełnieniem odbywanych co roku letnich manewrów Reforger i Autumn Forge. Wyjątkowość sytuacji z 1983 r. wynikała nie tyle z samych gier wojennych czy manewrów, a specyficznej sytuacji politycznej oraz osobowości i kursu politycznego ówczesnych przywódców, których publiczne wypowiedzi czy zachowania wpływały na ogólną atmosferę. Napięcie powodowały także częste incydenty – jak prowokacyjne loty samolotów rozpoznawczych czy „gry” atomowych łodzi podwodnych. 27 września 1983 r. doszło także do groźnej awarii sowieckiego systemu wczesnego ostrzegania opartego na satelitach, który „wykrył” start amerykańskich rakiet międzykontynentalnych. Zob. David Hoffman, The Dead Hand: The Untold Story of the Cold War Arms Race and Its Dangerous Legacy, New York 2010, s. 6-10.}

_{⁶ Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991, Warszawa 2011, k. 234.}  

_{⁷ IPN BU 2602/19693, Teczka nr 22: Sprawy operacyjne 2. Pułku Rozpoznania Radioelektronicznego; IPN BU 2603/1920, Jesienna seria ćwiczeń PSZ NATO pk. „Autumn Forge – 83”. Warszawa, 1984;}

_{⁸ W podobnym tonie wypowiada się Jarosław Pałka. Jarosław Pałka, Polskie wojska operacyjne w Układzie Warszawskim, Warszawa 2022, s. 57.}

_{⁹ Odbyła się w ośrodku MSW w Świdrach Małych w dniach 19-21 IV 1982 r.}

_{¹⁰ AIPN, BU 2602/17103, Sprawozdanie z Konferencji Szefów Zarządów Wywiadowczych Sztabów Generalnych /Głównego/ Sił Zbrojnych państw-sygnatariuszy Układu Warszawskiego odbytej w Polsce w dniach od 19 do 21.04.1982 r., k. 1-21.}

_{¹¹ AIPN, BU 2602/17103, Zaostrzenie sytuacji wojskowo-politycznej w świecie i zadania wywiadów wojskowych państw-stron Układu Warszawskiego, 26 V 1982 r., k. 22.}

_{¹² Co ostatecznie nie miało miejsca. https://pl.military-review.com/12507511-neutron-weapons-characteristics-and-legends [dostęp 16.02.2023]}

_{¹³ AIPN, BU 2602/17103, Zaostrzenie sytuacji wojskowo-politycznej w świcie i zadania wywiadów wojskowych państw-stron Układu Warszawskiego, 26 V 1982 r., k. 25.}

_{¹⁴ AIPN, BU 2602/17084, Studium: Tworzenie jednolitych dokumentów do szybkiego ujawniania i wiarygodnej oceny przedsięwzięć NATO w zakresie przejścia państw członkowskich paktu i ich sił zbrojnych ze stanu pokojowego w wojenny, a także w zakresie podnoszenia gotowości sił zbrojnych do wojny w okresach sytuacji kryzysowych, II 1983 r., k. 52-94.}

_{¹⁵ AIPN, BU 2602/17084, Studium (…), k. 57.}

_{¹⁶ AIPN, BU 2602/17084, Studium (…), k. 60.}

_{¹⁷ AIPN, BU 2602/20001, Szkic referatu dla oficerów Pionu Operacyjnego Zarządu II SG WP, 10 II 1984 r., k.1-52.}

_{¹⁸ AIPN, BU 2602/15072, Pismo PF 6507/org/83 z 11 XI 1983 r., Zał. 1. Zadania informacyjne, k. 121-198.}

_{¹⁹ AIPN, BU 2602/17035, Sytuacja polityczno-militarna i wynikające z niej przesłani i zagrożenia, 16 V 1985 r., k. 52-54.}

_{²⁰ AIPN, BU 2602/17035, Wstawka do wystąpienia Pierwszego Sekretarza KC PZPR na posiedzeniu DKP, 20 VIII 1985 r., k. 96-103; AIPN, BU 02958/541, Przemówienie Przewodniczącego delegacji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, I Sekretarza KC PZPR Prezesa Rady Ministrów PRL, gen. armii, Wojciecha Jaruzelskiego, na naradzie Państw-Członków Układu Warszawskiego wygłoszone w Moskwie w dniu 28 czerwca 1983 r.}

_{²¹ AIPN, BU 2602/17035, Wstawka do wystąpienia Pierwszego Sekretarza KC PZPR na posiedzeniu DKP, 20 VIII 1985 r., k. 97.}

_{²² AIPN, BU 2602/17035, Wstawka do wystąpienia Pierwszego Sekretarza KC PZPR na posiedzeniu DKP, 20 VIII 1985 r., k. 97.}

_{²³ AIPN, BU 02958/498, Sprawozdanie z nadzwyczajnego posiedzenia Komitetu Ministrów Obrony państw-stron Układu Warszawskiego, 12 I 1984 r., k. 2.}

_{²⁴ AIPN, BU 02958/498, Sprawozdanie z nadzwyczajnego posiedzenia Komitetu Ministrów Obrony państw-stron Układu Warszawskiego, 12 I 1984 r., k. 7.}

_{²⁵ Kinematografia zachodnia produkowała też „dobre” filmy. W ekspresowym tempie na ekrany polskich ekranów wszedł film „Nazajutrz” („The Day After”) w reżyserii Nicholasa Meyera, przedstawiający apokaliptyczna wizję Ameryki po sowieckim uderzeniu nuklearnym. Podobny w swej wymowie był brytyjski film Threads w reżyserii Micka Jacksona z 1984 r.}

_{²⁶ AIPN, BU 02958/498, Wystąpienie delegacji polskiej na nadzwyczajnym posiedzenia Komitetu Ministrów Obrony państw-stron Układu Warszawskiego, 20 X 1983 r., k. 23.}

_{²⁷ Pytano m.in. o aparaturę do łączność z agentami na terenie USA w trakcie „W”, blankiety czystych dokumentów zachodnich, dopytywano o system rozpoznania państw NATO (obieg dokumentów), poglądy w kwestii koncepcji „wysuniętych rubieży” etc. AIPN, BU 2602/17101, Tezy do rozmowy szefa Zarządu II SG WP z szefem Głównego Zarządu Wywiadowczego SG SZ ZSRR, 25 IX 1984 r., k. 175-178.}