Urodził się 19 września 1894 r. w Dzierżnie (pow. rypiński), jako syn Jana, posiadacza majątku ziemskiego i Władysławy z d. Zaleskiej. Do szkoły powszechnej uczęszczał w Gnieźnie, a następnie od 1906 r. do III Gimnazjum im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie. Należał do grupy najlepszych uczniów w klasie, np. zaliczył celująco II (1907) i III (1908) klasę; po zdaniu egzaminu dojrzałości w dn. 19-21 maja 1913 r. (pisemny) i 11 czerwca 1913 r. (ustny) planował kontynuację nauki w szkole wojskowej, lecz ostatecznie zrezygnował z kariery w armii austriackiej. Przed wybuchem wojny studiował przez dwa semestry medycynę na UJ; zapisał się także na kursy przy Akademii Handlowej w Krakowie.
Stanisław Thun (1894-1944) na fotografii sprzed 1933 r. (fot. z zasobów WBH)
Szlak legionowy
Od początku nauki gimnazjalnej zaangażował się w działalność niepodległościową, najpierw w ramach Towarzystwa Młodzieży Polskiej „Znicz”; następnie od 1 marca 1911 r., będąc w VI klasie gimnazjum, przystąpił do Tajnej Armii Polskiej, a 31 lipca 1911 r. został członkiem jawnej, paramilitarnej emanacji tej organizacji – Polskich Drużyn Strzeleckich. Członkiem PDS był tylko do stycznia 1912 r. – nie znamy jego powodów odejścia z tej organizacji; w jednym wniosków o odznaczenie niepodległościowe napisano dość enigmatycznie:
„Z Drużyn Strzeleckich przeniesiony do harcerstwa i Drużyn Polowych Sokoła celem rozwinięcia organizacji”
– zresztą z harcerstwem był związany aż do wybuchu II wojny światowej; od 15 września 1913 r. był członkiem Drużyn Polowych Sokoła w Krakowie; w DPS ukończył kurs rekrucki i instruktorski (prowadzony przez płk. i późniejszego gen. broni WP Z. Zielińskiego).
16 sierpnia 1914 r. Thun wstąpił do powstałych właśnie Legionów i otrzymał wkrótce przydział do 2. pp LP, gdzie został dowódcą plutonu w 7. kompanii – 27 września 1914 r. awansowany do stopnia chorążego rozkazem Naczelnej Komendy Legionów nr 20; 10 (zatwierdzony 15) października 1914 r. został adiutantem II batalionu 2. pp LP (na miejsce chorego ppor. G. Holubka).
Ciężko ranny w boju pod Mołotkowem 29 października 1914 r., trafił do niewoli rosyjskiej (przez pierwsze kilka miesięcy w Szpitalu w Płoskirowie), gdzie przebywał aż do 28 czerwca 1917 r., gdy udało mu się uciec (pod fałszywym nazwiskiem: Malczewski) z obozu jenieckiego w Jegorewsku. We wniosku o odznaczenie KN napisano:
„Stanisław Thun wezwany przez ob. Teslara do Moskwy, pomimo złamanej nogi ucieka z obozu jeńców”.
Według innej wersji wydarzeń początkowo próbował przekroczyć linię frontu na Podolu, lecz gdy okazało się to niemożliwe, to wyjechał do Moskwy; tam przystąpił do Związku Piłsudczyków (był członkiem pierwszego Komitetu Wykonawczego organizacji), a następnie do miejscowego oddziału POW. Równocześnie podjął oficjalnie pracę w Komitecie Polskim w Moskwie, w Wydziale Jeńców Wojennych, który zajmował się wspieraniem jeńców polskiego pochodzenia oraz interwencjami w ich sprawie u władz rosyjskich; z kolei w ramach tajnych prac Związku Piłsudczyków (później POW) brał udział w organizowaniu ucieczek Polaków (przede wszystkim byłych legionistów) z niewoli rosyjskiej. Praca oficjalna była więc w gruncie rzeczy przykrywką dla przygotowywania ucieczek – pod pretekstem dostarczania jeńcom pomocy materialnej przywożono im pieniądze, ubrania cywilne, fałszywe dokumenty, a po ucieczce pomagano im w drodze do zakonspirowanych lokali.
W wyżej wspomnianym wniosku opisano jego działalność następująco:
„Fabrykuje z ob. Teslarem i Elżbietą Hulanicką masowo fałszywe paszporty i rozdaje je członkom wojskowych organizacyj polskich […] Na terenie Rosji wielokrotnie narażał życie, organizował pierwsze zaczątki konspiracji legionowej w Moskwie, zwalczając przeciwników politycznych, przyczynił się do urzeczywistnienia Polskiej Organizacji Wojskowej w Moskwie”.
Po zdobyciu Moskwy przez bolszewików Thun postanowił przedostać się na teren okupacji austriackiej; 2 lutego 1918 r. przeszedł przez front rosyjsko-austriacki pod Buczaczem, lecz w związku z buntem II Brygady Legionów Polskich i przebiciem się na rosyjską stronę pod Rarańczą, został osadzony w więzieniu garnizonowym w Wiedniu, a następnie w obozie dla internowanych w Witkowicach; z obozu został zwolniony w kwietniu 1918 r. i wrócił do Krakowa, gdzie wstąpił do POW (jako instruktor), a oficjalnie pracował w Inspektoracie Zasiłkowym c. k. Namiestnictwa Galicji; brał udział w rozbrajaniu Austriaków w październiku 1918 r.
W siłach zbrojnych odrodzonej Rzeczpospolitej
Do Wojska Polskiego Thun wstąpił w Krakowie 1 września 1918 r., formalnie jako adiutant dowódcy DOG w Krakowie, a faktycznie jako oficer do specjalnych poruczeń; 12 XI 1918 r. został zweryfikowany przez Polską Komisję Wojskową w Krakowie, rozkazem nr 8, w stopniu porucznika (ze st. z 1 września 1918 r.). W grudniu 1918 r. został przeniesiony do organizującego się 4. pp Leg., na stanowisko dowódcy oddziału gońców.
W styczniu 1919 r. Thuna przeniesiono do Warszawy, początkowo na stanowisko adiutanta dowódcy Okręgu Generalnego Warszawa gen. por. E. Rydza-Śmigłego, a następnie na dowódcę kompanii harcerskiej 4. pp Leg. z 1. DP Leg. (następnie przemianowanej na 2. DP Leg.) w obozie ćwiczebnym Jabłonna-Legionowo. Na front przeciwko bolszewikom wyruszył 18 maja 1919 r., na czele wydzielonego półbatalionu harcerskiego należącego do 4. pp Leg.; przebywał na froncie do 2 września 1919 r. 27 lipca 1919 r. dowódca 2. DP Leg., gen. mjr Roja, w rozkazie nr 108 udzielił pochwały por. Thunowi za bohaterską postawę i skuteczne dowodzenie w bojach pod Radoszkowicami, Rogowają i Puchlakami.
(...) pisano, że mimo choroby jest energiczny, ruchliwy i uprawia sporty; pomiędzy 1923 a 1932 r. otrzymywał od wszystkich przełożonych najwyższą ocenę służbową: wybitny.
Od 11 września 1919 r. był adiutantem osobistym dowódcy Okręgu Generalnego Kielce gen. mjr. Roji; po przeniesieniu Roji na dowódcę Okręgu Generalnego Pomorze przeszedł wraz z nim na stanowisku adiutanta (11 marca 1920); analogiczna sytuacja nastąpiła po objęciu przez Roję stanowiska dowódcy Grupy Pomorskiej (30 lipca 1920) i dowódcy 2. Armii w sierpniu tegoż roku – za każdym razem Thun obejmował przy swoim dowódcy stanowisko osobistego adiutanta. 25 sierpnia 1920 r. awansowany do stopnia kapitana (ze starszeństwem z 1 kwietnia 1920 r.). Od 15 września 1920 r. był dowódcą kompanii w Bat. Zap. 4. pp Leg. 24 września 1920 r. został odkomenderowany na dwa lata na studia w Wyższej Szkole Handlowej w Warszawie; równocześnie miał pełnić obowiązki oficera łącznikowego przy WSH oraz przy Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego; w tym czasie został ewidencyjnie przeniesiony z 4. pp Leg. do 20. pp.
Ukończył WSH i zdał egzamin dyplomowy 28 czerwca 1922 r.; od 1 stycznia 1923 r. rozpoczął służbę w Wojskowym Instytucie Naukowo-Wydawniczym, na stanowisku kierownika Referatu Wydawniczego. Od 1 września do 1 grudnia 1924 r. odbył III unifikacyjny kurs doskonalący przed awansem w Doświadczalnym Centrum Wyszkolenia w Rembertowie, z wynikiem pomyślnym; awans do stopnia majora uzyskał już 17 grudnia 1924 r. (ze st. z 15 sierpnia 1924 r.). 1 kwietnia 1926 r. został szefem Wydziału II Wydawniczego WINW i na tym stanowisku pozostał do 29 lutego 1932 r., gdy został przeniesiony w stan spoczynku – być może wiązało się to z poważną operacją przeszczepienia kości goleniowej, którą przeszedł w 1927 r. W rocznych uzupełnieniach kwalifikacyjnych powtarza się informacja o poważnej chorobie, którą przeszedł, choć nigdy nie stwierdzono u niego w związku z tym opuszczenia się w służbie – wręcz przeciwnie, pisano, że mimo choroby jest energiczny, ruchliwy i uprawia sporty; pomiędzy 1923 a 1932 r. otrzymywał od wszystkich przełożonych najwyższą ocenę służbową: wybitny. Po przeniesieniu w stan spoczynku został z dn. 1 kwietnia 1932 r. kierownikiem Głównej Księgarni Wojskowej w Warszawie i pozostał na tym stanowisku do wybuchu II wojny światowej.
Ćwiczenia wojskowe w Rembertowie (fot. z zasobu NAC)
Thun prowadził bardzo aktywną działalność społeczną, poza służbą i po 1932 r. poza pracą zawodową; był członkiem (w latach 1924-1925 i 1930-1931) i zastępcą członka (w latach 1935-1937) Zarządu Głównego Towarzystwa Wiedzy Wojskowej; w 1920 r. został prokurentem Polskiego Towarzystwa Żeglugi Morskiej i Rzecznej „Bałtyk”, a przez cały okres międzywojenny corocznie brał udział w rejsach jachtami po Bałtyku wraz z gen. bryg. M. Zaruskim – w 1932 r. został kapitanem Jachtowej Żeglugi Morskiej; 5 listopada 1935 r. został laureatem Srebrnego Wawrzynu Akademickiego, przyznanego przez Polską Akademię Literatury. Był członkiem redakcji: „Wojskowego Przeglądu Wydawniczego”, „Przeglądu Wojskowego” i „Przeglądu Piechoty”.
II wojna światowa
W momencie wybuchu wojny we wrześniu 1939 r. nie został powołany do służby czynnej, lecz zgłosił się na ochotnika do Dowództwa Obrony Warszawy i 7 września 1939 r. dostał przydział do dowództwa Cytadeli; tam rozpoczął organizację batalionu piechoty, który wszedł w skład 2. pp Obrony Pragi ppłk S. Kotowskiego, a 11 września 1939 r. został przemianowany na III batalion 336. pp Pułk 12 września 1939 r. zajął pozycję na Pradze Południe – na płd. od ul. Ząbkowskiej i Kawęczyńskiej po Wisłę; 18 września 1939 r. Thun objął dowództwo II batalionu 336. pp, który podlegał dowódcy 21. pp płk. dypl. S. Sosabowskiemu – tego dnia jego batalion zajął odcinek obrony Państwowych Zakładów Inżynieryjnych przy ul. Terespolskiej 34/36; został odznaczony przez dowódcę Armii „Warszawa” gen. dyw. J. Rómmla Krzyżem Walecznych i Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari. To ostatnie nadanie nie było ważne, gdyż posiadał już Virtuti Militari kl. 5 za wojnę z Rosją bolszewicką.
Był współinicjatorem powstania przy Oddziale VII KG ZWZ Służby Geograficznej (a faktycznie kartograficznej), której pierwsze mapy dostarczył z zapasów zgromadzonych w księgarni Gebethnera i Wolffa.
Pomimo kapitulacji stolicy Thun należał do tej grupy oficerów, którzy zdecydowali się pozostać w mieście i od samego początku włączyli się w działalność konspiracyjną; jako oficer w stanie spoczynku postanowił zdjąć mundur i wrócić do życia cywilnego – podjął pracę w księgarni Gebethnera i Wolfa przy Krakowskim Przedmieściu 15 – otrzymał wezwanie do zarejestrowania się w niemieckie komendzie wojskowej w Warszawie. Ponieważ uniknął wysłania do obozu jenieckiego, musiał wkrótce po rejestracji otrzymać fałszywe dokumenty.
3 października 1939 r. miał wziąć udział w naradzie w podziemiach gmachu PKO, zwołanej przez dowódcę Służby Zwycięstwu Polski, gen. bryg. M. Karaszewicza-Tokarzewskiego, z udział m.in. płk. dypl. S. Roweckiego, M. Niedziałkowskiego, R. Rybarskiego, M. Rataja i prezydenta S. Starzyńskiego; w trakcie spotkania zadecydowano o powierzeniu funkcji skarbnika SZP, później szefa Oddziału VII Finansowo-Gospodarczego (Biura Finansowo-Gosp.) Dowództwa Głównego SZP/KG ZWZ/AK. Faktycznie jednak spotkanie musiało się odbyć dzień później, gdyż dopiero 4 października 1939 r. doszło do pierwszego spotkania Tokarzewskiego z Roweckim; kierowana przez Thuna agenda sztabu DG SZP podlegała bezpośrednio Tokarzewskiemu, jako Dowódcy Głównemu.
Przez pewien czas (do wiosny 1940 r.) Thun łączył funkcję szefa Oddziału VII z komendą Obwodu Żoliborz SZP/ZWZ. Wg. wspomnień Sosabowskiego, to dzięki pośrednictwu Thuna zdołał on dotrzeć do Roweckiego i wejść do konspiracji SZP. 1 lipca 1940 r. Thun został awansowany do stopnia podpułkownika. Był współinicjatorem powstania przy Oddziale VII KG ZWZ Służby Geograficznej (a faktycznie kartograficznej), której pierwsze mapy dostarczył z zapasów zgromadzonych w księgarni Gebethnera i Wolffa. Biuro Finansowo-Gosp. (później Finansów i Kontroli) pod kierownictwem Thuna rozrosło się od dwóch osób w październiku 1939 r. do 12 podległych działów, w których służyło co najmniej kilkudziesięciu oficerów i urzędników cywilnych i w ramach których sprawnie funkcjonowały m.in.: Kasa Główna AK, Centralna Księgowość, pion kontroli finansowo-zaopatrzeniowej, obejmującej całą strukturę terenową AK, Centralną Opiekę Podziemną, Wydział Produkcji Banknotów, przedsiębiorstwa, magazyny oraz Komisję Rewizyjną, opracowującą sprawozdania finansowe podziemnej armii. Thun był jedynym szefem pionu w KG ZWZ/AK, który kierował nim nieprzerwanie od października 1939 r. aż do śmierci.
Oddział VII KG AK należał w czasie Powstania Warszawskiego do II rzutu (kwatermistrzowskiego) KG AK i miał wyznaczone miejsce postoju w gmachu sądów przy ul. Leszno 53/55. 3 sierpnia 1944 r. Thun zginął w pobliskim budynku przy ul. Leszno 24, gdzie było wyznaczone miejsce zbiórki dla podległych mu żołnierzy, od kuli niemieckiego snajpera; pochowali go na podwórzu kamienicy jego podwładni: ppłk dypl. A. Kruczyński ps. „Pirat” i kpt./mjr A. Baranowski ps. „Alan”. Po wojnie został ekshumowany, a jego szczątki przeniesiono na Cmentarz Wojskowy na Powązkach.
* * *
Odznaczony za wojnę polsko-bolszewicką, za udział w bojach 2. pp Leg. w 1919 r., Orderem Virtuti Militari kl. 5 (nr 5920), zgodnie z dekretem Naczelnego Wodza z 17 maja 1922 r.; w literaturze i biogramach zamieszczonych w internecie znajduje się często błędna informacja, że order VM otrzymał 28 września 1939 r. z nadania gen. J. Rómmla, dowódcy Armii „Warszawa”. 2 października 1944 r. został pośmiertnie odznaczony Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari kl. 4; był odznaczony za działalność niepodległościową Krzyżem Niepodległości (4 lutego 1932 r.) – ostatecznie zamieniony 25 czerwca 1938 r. na Krzyż Niepodległości z Mieczami; ponadto był odznaczony: 4-krotnie Krzyżem Walecznych, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (kl. 5) (1926 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (30 lipca 1938 r.); posiadał Odznakę Pamiątkową b. Więźniów Ideowych z lat 1914-1921 nr 665 (30 maja 1932 r.) i Medal za Ratowanie Ginących za uratowanie w dn. 15 czerwca 1930 r. tonącego (nadany 8 kwietnia 1931 r.) oraz honorowy Krzyż Harcerski z Czasów Walk o Niepodległość (17 stycznia 1939 r.); w trakcie pobytu w niewoli rosyjskiej otrzymał (zaocznie) odznakę (swastykę) 4. pp LP (16 października 1916 r.).
Thun był żonaty z Zofią Aleksandrą z d. Wołoszyńską (1902-1970) – posiadali jednego syna: Jerzego Thuna (ur. 15 czerwca 1924 r. – zm. 12 X 1982) kpr. podch. AK, ps. Kot, żołnierza Pułku AK „Baszta”, batalionu „Olza”, uczestnika Powstania Warszawskiego, kapitana żeglugi wielkiej, pływającego w Polskich Liniach Oceanicznych.
