Po napaści Związku Sowieckiego na Rzeczpospolitą w 1939 r. rozpoczęły się deportacje Polaków z okupowanych województw wschodnich w głąb ZSRS.
Ślad historii
Wśród represjonowanych były tysiące dzieci. Ich rodzice, często tylko matki lub opiekunowie, starali się zapewnić im namiastkę normalności, walcząc o przetrwanie w ekstremalnych warunkach, jakie zastali na stepach Kazachstanu.
Przykładem próby oderwania się od panującego głodu i prześladowań były organizowane przez Polaków przedstawienia i występy. Świadectwem jednego z nich jest zaproszenie, którego współautorem jest pan Jerzy Kowalski, mieszkający na stałe w Wielkiej Brytanii.
W ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci do IPN przekazane zostały m.in. materiały dokumentujące zesłanie Jerzego Kowalskiego oraz członków jego rodziny w głąb ZSRS.
Zaproszenie w kopercie z podręcznika
Jerzy Kowalski urodził się w 1928 r. na Wołyniu. Jego ojciec był w okresie dwudziestolecia międzywojennego oficerem Korpusu Ochrony Pogranicza. Zaginął podczas wojny obronnej 1939 r. W dniu 13 kwietnia 1940 r. Jerzy Kowalski został wraz z matką Joanną wysiedlony w ramach drugiej fali deportacji obywateli polskich z miejscowości Głębokie, położonej w powiecie dziśnieńskim (województwo wileńskie). Wywieziono ich do północno-wschodniej części Kazachstanu.
W bardzo ciężkich warunkach klimatycznych Joanna Kowalska pracowała na utrzymanie swoje i syna w sowchozie oraz przy budowie trasy kolejowej. Po podpisaniu układu pomiędzy Polską a ZSRS, przywracającego stosunki dyplomatyczne między obu państwami, Jerzy Kowalski oraz jego matka zostali przeniesieni do miejscowości Siemioziornaja w obwodzie kustanajskim.
Jerzy Kowalski (stoi drugi od prawej) w grupie polskich dzieci zesłanych do Kazachstanu, 1941 r. (fot. z zasobu AIPN)
Matka Jerzego Kowalskiego – Joanna Kowalska oraz jej siostra Irena Żerebecka, wśród Polaków w okresie zesłania w Kazachstanie, 21 września 1941 r. (fot. z zasobu AIPN)
Tam w lutym 1942 r. grupa polskich dzieci zorganizowała pokazy taneczne dla zesłanych Polaków. Właśnie to wydarzenie, mające miejsce w tak dramatycznych okolicznościach, zostało udokumentowane zaproszeniem przeznaczonym dla matki Jerzego Kowalskiego. Z braku papieru zostało ono umieszczone w kopercie wykonanej z karty pochodzącej z podręcznika do nauki chemii.
Jerzemu Kowalskiemu oraz jego matce udało się opuścić ZSRS w 1942 r. Zostali ewakuowani do Iranu, a następnie do Indii, gdzie spędzili 5 lat. Przebywali wraz z innymi uchodźcami m.in. w Osiedlu Polskim w Valivade.
Pierwsza strona zaproszenia na popisy taneczne zorganizowane przez polskich zesłańców w Kazachstanie, 14 lutego 1942 r. (z zasobu AIPN)
Treść zaproszenia na popisy taneczne zorganizowane przez polskich zesłańców w Kazachstanie, 14 lutego 1942 r. (z zasobu AIPN)
Koperta zaproszenia na popisy taneczne zorganizowane przez polskich zesłańców w Kazachstanie, wykonana z karty podręcznika do chemii, 14 lutego 1942 r. (z zasobu AIPN)
* * *
W 1948 r. Jerzy przybył wraz z matką do Wielkiej Brytanii, gdzie studiował technologię tekstyliów. Po latach pracy zawodowej stał się cenionym specjalistą w swojej dziedzinie, odbywającym podróże handlowe do wielu miejsc świata.
Jerzy Kowalski zaangażował się aktywnie w działalność społeczną i polonijną. Był współzałożycielem Ośrodka Polskiego – The Polish Social Club w Loughborough, a także jego wieloletnim wiceprezesem i członkiem Rady Ośrodka. Jest ponadto autorem tekstów i komentarzy odnoszących się do dwudziestowiecznej historii Polski i dziejów rodzinnych, publikowanych przez wiele lat w prasie brytyjskiej i polonijnej.
Matka Jerzego Kowalskiego – Joanna Kowalska oraz jej siostra Irena Żerebecka, wśród Polaków w okresie zesłania w Kazachstanie, 21 września 1941 r. (fot. z zasobu AIPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
