Krajowa Rada Narodowa datę „głosowania ludowego” wyznaczyła na dzień 30 czerwca, zatwierdziła też treść pytań na jakie społeczeństwo miało odpowiedzieć:
„1. Czy jesteś za zniesieniem Senatu?
2. Czy chcesz utrwalenia w przyszłej Konstytucji ustroju gospodarczego, zaprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki krajowej, z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej?
3. Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?”.
Test dla nowej władzy
„Zabezpieczeniem” referendum i wyborów zajęła się Państwowa Komisja Bezpieczeństwa, powołana przez Biuro Polityczne Polskiej Partii Robotniczej. Większość komisji wyborczych zostało objętych kontrolą przez przedstawicieli partii "Bloku Demokratycznego" czyli PPR, PPS, SD i SL.
Rozpoczęła się na szeroką skalę kampania zachęcająca do głosowania na „3 x tak”. Do akcji propagandowej – oprócz działaczy PPR i ZWM – zmobilizowano także funkcjonariuszy UB, MO oraz żołnierzy. Z pomocą przyszła także prasa, radio oraz Polska Kronika Filmowa. Większość gazet była organami prasowymi PPR lub partii należących do bloku.
Plakat propagandowy zachęcający do głosowania 3xtak w referendum w dniu 30 czerwca 1946 r. Z zasobu AIPN
Ulotka Polskiej Partii Robotniczej. Z zasobu AIPN
Ministerstwo Informacji i Propagandy wydało specjalną instrukcję w sprawie głosowania. Centralne wytyczne przekazywane były do Komitetów Wojewódzkich i Wojewódzkich Urzędów Informacji i Propagandy, skąd trafiały do redakcji poszczególnych gazet oraz rozgłośni Polskiego Radia.
Kampania propagandowa miała dwa oblicza. Z jednej strony odwoływano się do pozytywnych uczuć wyborców – koncentrowano się na przekonaniu społeczeństwa do proponowanych zmian i pokazaniu jedności ruchu robotniczego, odnoszono się do uczuć patriotycznych oraz podkreślano korzyści płynące z zagospodarowania ziem zachodnich.
Z drugiej strony kampania przybrała także negatywną formę. Ukazywano pejoratywny obraz działaczy PSL i podziemia niepodległościowego: skorumpowanego i zdradzieckiego. Szafowano określeniami „mordercy, bandyci i faszyści”. Straszono powrotem Niemców, umieszczano karykatury ludowców i zachodnich polityków. Odpowiednio dobrane slogany miały wzbudzać strach przed konsekwencjami głosowania na „nie”.
Odręcznie napisana ulotka Polskiego Stronnictwa Ludowego zawierająca instrukcję głosowania na poszczególne pytania w referendum. Z zasobu AIPN
Fotografia zdemolowanego lokalu Polskiego Stronnictwa Ludowego w Szczecinie, 1946 r. Fot. z zasobu AIPN
Propagandowa maszyna
Na polskiej ulicy także można było odczuć zbliżający się termin wyborów. W ciągu kilku tygodni poprzedzających referendum rozrzucono po miastach i wsiach tysiące ulotek, odezw i broszur. Autobusy i tramwaje obklejone były plakatami propagandowymi. Na budynkach, płotach, mostach i słupach – wszędzie gdzie się dało – malowano farbą lub wapnem napisy nawołujące do głosowania „3 x tak”.
W hasłach i sloganach, przygotowywanych na potrzeby referendum, komuniści zawarli najważniejsze założenia realizowanej przez siebie polityki. Krótkie, rymowane, łatwo wpadające w ucho hasła były ulubioną przez komunistów formą przekazu.
Funkcjonariusze PUBP i ORMO oddelegowani do zabezpieczenia referendum, 1946 r. Fot. z zasobu AIPN
Wiec poparcia na Rynku Głównym w Krakowie w sprawie zbliżającego się referendum, 28 czerwca 1946 r. Fot. z zasobu AIPN
Wytyczone przez Ministerstwo Informacji i Propagandy zadania agitacyjne znalazły swoje odbicie także na ekranie Polskiej Kroniki Filmowej. Zachęcano do głosowania „3 x tak”. Pokazywano wiece i spotkania robotników. Spiker zapewniał, że referendum to „egzamin odpowiedzialności i dojrzałości obywatelskiej”.
Relacjonowano też sam przebieg referendum: kolejki do lokali wyborczych, głosujących i liczących głosy członków komisji. Wedle słów spikera PKF zainteresowanie referendum było ogromne, oszacowano że do urn wyborczych ruszyło od 80 do 100 procent uprawnionych. Zdjęcia opatrzone zostały wymownym komentarzem:
„Naród poparł politykę rządu Jedności Narodowej, demokracja odniosła zwycięstwo”.
Ukradzione zwycięstwo
Pomimo ogromnego wysiłku propagandowego referendum zakończyło się klęską komunistów. Wyborcy „tak” odpowiedzieli jedynie na trzecie pytanie, odrzucając dwa pozostałe. Pełne (sfałszowane) wyniki głosowania opublikowano dopiero 12 lipca 1946 r. W oficjalnych komunikatach podawano, że Polacy zdecydowanie poparli przemiany ustrojowe.
Referendum stało się swego rodzaju sprawdzianem skuteczności działania propagandy oraz różnych metod manipulacji przed właściwymi wyborami. Władza okazała się być bezkarna, a zastraszone społeczeństwo dać musiało ciche przyzwolenie na dalsze fałszerstwa.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
