Wiesław Stypuła urodził się 18 lutego 1931 r. w Równem na Wołyniu, jako najmłodszy z dwójki synów (starszy brat: Ryszard), Szczepana i Kazimiery. Ojciec podczas I wojny światowej służył w szeregach Polskiej Organizacji Wojskowej, a w okresie dwudziestolecia międzywojennego w Korpusie Ochrony Pogranicza – najpierw na terenie Wileńszczyzny, a następnie na Wołyniu, gdzie rodzinę Stypułów zastał wybuch II wojny światowej. 17 września 1939 r. Szczepan Stypuła został aresztowany przez NKWD. Dopiero po kilkudziesięciu latach rodzina dowiedziała się, że został zamordowany w lesie pod Bykownią na Ukrainie.
Do Indii przez nieludzką ziemię
Dawne ziemie Kresów Wschodnich II RP znalazły się pod okupacją sowiecką. Nowe władze natychmiast przystąpiły do sowietyzacji społeczeństwa, stosując przy tym niebywały terror, którego najdobitniejszym wyrazem były cztery wielkie deportacje w latach 1940-1941.
13 kwietnia 1940 r. do domostwa rodziny Stypułów wtargnęli enkawudziści. Matka z dwójką małoletnich synów została zesłana w głąb „nieludzkiej ziemi”. Tam też rodzina Stypułów doczekała podpisania układu Sikorski-Majski i ogłoszenia tzw. „amnestii”.
Wiesław Stypuła po przybyciu do Osiedla Polskiego w Valivade w 1946 r. (fot. z zasobu AIPN)
Dzięki życzliwości napotkanych osób dotarli do niewielkiego miasteczka Kasansaj w Uzbekistanie. Niedługo potem matka wraz z bratem Ryszardem zachorowali na tyfus i zostali ulokowani w miejscowym szpitalu. W tych dramatycznych chwilach najmłodszy z rodziny Stypułów, Wiesław, sądząc, że został sam na świecie, opuścił ośrodek zdrowia i wiosną 1942 r. znalazł się w miejscowym sierocińcu, skąd po pewnym czasie z grupą polskich sierot, poszukiwanych przez polskie władze, ruszył do Aszchabadu.
Stamtąd ciężarówki Polskiego Czerwonego Krzyża ruszyły w kierunku Indii, gdzie schronienie zaoferował władca Nawanagaru, maharadża Jam Saheb Digvijaysinhji. To pod jego patronatem w latach 1942-1946 funkcjonowało Osiedle Dzieci Polskich w Balachadi. Wiesław Stypuła dotarł do niego we wrześniu 1942 r. Na miejscu rozpoczął naukę w Szkole Powszechnej im. św. Andrzeja Boboli oraz włączył się w działalność harcerską i teatralną. Grał też w młodzieżowej orkiestrze.
Z końcem 1946 r. Osiedle Dzieci Polskich w Balachadi zostało zamknięte. Wiesław Stypuła ze znaczną częścią małoletnich mieszkańców zamieszkał w największym polskim ośrodku uchodźczym w Indiach: Osiedlu Polskim w Valivade – w Zakładzie Wychowawczym im. gen. Władysława Sikorskiego.
Wiesław Stypuła (pierwszy od lewej strony) podczas pobytu w Kwecie, 1942 r. (fot. z zasobu AIPN)
Z powrotem w Polsce
W styczniu 1948 r. Wiesław Stypuła wyruszył w kierunku Polski. Jego rodzina oczekiwała go w Sławnie, dokąd przybyła po repatriacji ze Związku Sowieckiego w 1946 r. We wspomnianej pomorskiej miejscowości rozpoczął naukę w gimnazjum.
Wiosną 1949 r. złożył przysięgę („Przysięgam uroczyście całym życiem dążyć do odbudowy Niepodległej i Sprawiedliwej Polski, pracować dla dobra powszechnego, być zawsze szlachetnym i postępować według prawa POW oraz przysięgam, że nie zdradzę w żadnym wypadku organizacji POW. Tak mi dopomóż Bóg i wszyscy Święci”) i tym samym wszedł w szeregi młodzieżowej organizacji antykomunistycznej, tj. Polskiej Organizacji Wojskowej.
Zastępy „Sokołów” i „Wilków” podczas biwaku nieopodal Osiedla Dzieci Polskich w Balachadi. Wiesław Stypuła stoi w środku – szósty od lewej strony, 1944 r. (fot. z zasobu AIPN)
W ramach swojej działalności Polska Organizacja Wojskowa wykonywała i rozwieszała ulotki bądź plakaty o charakterze patriotycznym oraz zbierała broń. W związku z zagrożeniem związanym z aresztowaniem, Wiesław Stypuła wraz z rodziną przeprowadził się do Gdańska, gdzie kontynuował naukę w Liceum Wodno-Melioracyjnym.
Po zdaniu matury i uzyskaniu tytułu technika nakazem pracy został skierowany do Centralnego Biura Studiów i Projektów Wodno-Melioracyjnych w Warszawie. W latach 1952-1959 pracował w Dziale Ekspertyz, a w latach 1960-1990 zatrudniony był w Dziale Projektów na stanowiskach: od projektanta, przez projektanta głównego, do projektanta generalnego. Ponadto, w 1980 r. był współorganizatorem i zastępcą szefa Zakładowej Komisji NSZZ „Solidarność”, działającej przy biurze projektowym. W 1989 r. był również mężem zaufania z ramienia NSZZ „Solidarność”.
Zachować pamięć
Mimo licznych obowiązków Wiesław Stypuła pielęgnował pamięć o Indiach, które stały się schronieniem dla niego samego i tysiąca mu podobnych Polaków. W latach osiemdziesiątych XX wieku był organizatorem, a następnie prezesem stowarzyszenia zrzeszającego byłych mieszkańców Osiedla Dzieci Polskich w Balachadi, tj. Klubu Jamnagarczyków. W lutym 1985 r. zorganizowali pierwszą, po czterdziestu latach, podróż do Indii, a cztery lata później, w 1989 r., odsłonili tablicę pamiątkową w Balachadi.
Ponadto pan Stypuła był członkiem Koła Polaków z Indii 1942-1948. W roku 2000 ukazała się jego pierwsza książka pt. „W gościnie u polskiego maharadży”, a siedem lat później, druga, tj. „We wszystkie strony światy. Kresy-Syberia-Indie-Świat (Tułacze losy polskich dzieci)”. Pan Wiesław uczestniczył również w projektach zespołowych, których wynikiem były inne książki, w tym m.in. „Polacy w Indiach 1942-1948 w świetle dokumentów i wspomnień” oraz „Tułacze dzieci” (wydana przez Fundację Archiwum Fotograficzne Tułaczy).
Wiesław Stypuła w towarzystwie syna maharadży Jam Saheba i Stefana Bukowskiego podczas odsłonięcia pamiątkowej tablicy w Balachadi, 1989 r. (fot. z zasobu AIPN)
Za swoją postawę Wiesław Stypuła odznaczony został m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Mahatmy Gandhiego, Złotym Medalem Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej, Złotą Odznaką „Za zasługi w zwalczaniu powodzi” oraz Odznaką Honorową Sybiraka.
Pan Stypuła był człowiekiem niezwykle skromnym, życzliwym, tolerancyjnym i otwartym. Zawsze chętnie dzielił się swoją wiedzą i zgromadzonymi dokumentami. W 2022 r., w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci, przekazał do Archiwum IPN kopie cyfrowe swoich przebogatych zbiorów. Uczestniczył również w projekcie „Opowiedziane.pl” realizowanym przez Biuro Edukacji Narodowej IPN.
* * *
Wiesław Stypuła zmarł w Warszawie 15 maja 2024 r., pozostając do końca kustoszem pamięci o indyjskiej epopei Polaków, wdzięcznym za ocalenie. Jak pisał w jednym z wierszy:
„Bądź pozdrowiona
Ziemio daleka
Ziemio przyjazna
Ziemio ludzka
Dobra Ziemio”.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
