Proszę czekać,
trwa ładowanie strony...

„Bądź pozdrowiona Ziemio daleka”. Polskie ośrodki uchodźcze w Indiach
POLECAMY
Artykuł

„Bądź pozdrowiona Ziemio daleka”. Polskie ośrodki uchodźcze w Indiach

Autor: Anna Płońska
W trakcie II wojny światowej dwa polskie, stałe ośrodki uchodźcze w Indiach zaczęły funkcjonować w lipcu – w 1942 r. obóz dziecięcy w Balachadi, a rok później – Osiedle Polskie w Valivade koło Kolhapuru.
„Droga, którą serce zna”. Śluby wśród polskich uchodźców
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

„Droga, którą serce zna”. Śluby wśród polskich uchodźców

Autor: Anna Płońska
Materiały archiwalne zgromadzone w Archiwum IPN pochodzą z wielu zakątków świata. Odczytać w nich można niesamowite losy ludzkie, tworzące mniejsze lub większe historie. Chcielibyśmy przybliżyć te mniej znane, które pokazują, iż podczas wojennej tułaczki nie brakowało historii ludzi złączonych „sercem na Szlakach Nadziei”.
„Druh Ryś”. Ks. Zdzisław Peszkowski i harcerstwo w Valivade
POLECAMY
Artykuł

„Druh Ryś”. Ks. Zdzisław Peszkowski i harcerstwo w Valivade

Autor: Anna Płońska
W maju 1944 r. do Osiedla Polskiego w Valivade koło Kolhapuru przybyła Ekipa Wizytatorów Wychowania Harcerskiego w składzie: hm. Bronisław Pancewicz oraz hm. Zdzisław Peszkowski. Ogromną popularność wśród młodzieży zaskarbił sobie drugi z wymienionych harcmistrzów – Zdzisław Peszkowski – pełen energii, pomysłów, ale i wymagań, które stawiał swoim podopiecznym, zarówno chłopcom, jak i dziewczętom.
„Nie wygnany, i nie emigrant, ale wywieziony”. Losy Bogdana Czaykowskiego
TYLKO U NAS
Biogram / Biografia

„Nie wygnany, i nie emigrant, ale wywieziony”. Losy Bogdana Czaykowskiego

Autor: Anna Płońska
Deportacja rodziny Bogdana Czaykowskiego zapoczątkowała cykl wydarzeń, który pozostawił niezatarty ślad w życiu i twórczości tego emigracyjnego pisarza. W jego utworach można odnaleźć wiele odniesień do traumatycznych dni, które pozbawiły go ojca i brata.
„Papież jest Polakiem, ale Bóg jest Brazylijczykiem” – pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II do Brazylii
WARTO ZAJRZEĆ
Artykuł

„Papież jest Polakiem, ale Bóg jest Brazylijczykiem” – pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II do Brazylii

Autor: Anna Płońska
Każde ze spotkań z głową Kościoła Rzymskokatolickiego gromadziło wielotysięczne rzesze wiernych. W poniedziałek 30 czerwca 1980 r., samolot papieski wylądował w Brasilii, stolicy Brazylii, a po opuszczeniu pokładu, Jan Paweł II ucałował ziemię brazylijską. Ziemię, której mieszkańcy, od dłuższego czasu, przygotowywali się do tej wizyty.
„Polak w Indiach”. Pismo polskich uchodźców
POLECAMY
Artykuł

„Polak w Indiach”. Pismo polskich uchodźców

Autor: Anna Płońska
„Polak w Indiach” był organem prasowym Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej w Indiach (od 1946 r. wydawany był przez Zjednoczenie Polaków w Indiach). W ciągu niespełna pięciu lat wydawania czasopisma ukazało się sto siedemnaście numerów – pierwszy numer pochodził z sierpnia 1943 r.
„Poland must be free!”. Polscy uchodźcy wobec niepodległości Indii
POLECAMY
Artykuł

„Poland must be free!”. Polscy uchodźcy wobec niepodległości Indii

Autor: Anna Płońska
Indie stały się schronieniem dla tysięcy Polaków, którzy zostali deportowani w głąb ZSRS w latach 1940-1941, a po podpisaniu układu Sikorski-Majski i ogłoszeniu „amnestii” odzyskali wolność i wraz z Armią Andersa opuścili „nieludzką ziemię”.
„Świetlista Dusza” Wandy Dynowskiej
POLECAMY
Biogram / Biografia

„Świetlista Dusza” Wandy Dynowskiej

Autor: Anna Płońska
Na przestrzeni ostatnich pięciu lat, w coraz liczniejszych publikacjach podnosi się kwestie dotyczące roli, jaką odegrały kobiety w życiu politycznym, kulturalnym czy społecznym.
Anna Handerek. Życie jest służbą
POLECAMY
Artykuł

Anna Handerek. Życie jest służbą

Autor: Anna Płońska
W czerwcu 1940 r. Anna Handerek została (wraz z bratem) wywieziona w głąb Związku Sowieckiego. Udało jej się przetrwać pobyt na „nieludzkiej ziemi” i dotrzeć do położonego w Indiach Osiedla Polskiego w Valivade, gdzie aktywnie włączyła się w pracę z młodzieżą.

Anna Płońska

Historyk, archiwista, absolwentka Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego; od 2017 r. pracuje w Archiwum IPN w Warszawie, autorka artykułów: Sanitariuszki 5. Brygady Wileńskiej AK - „Inka”, „Jachna”, „Lala” [w:] Obywatelki na obcasach. Kobiety w życiu publicznym (XIX-XX w.), T.1, Warszawa 2016; Mała Polska w Indach – życie codzienne polskich uchodźców ze Związku Sowieckiego na Półwyspie Indyjskim [w:] Educare necesse est – życie codzienne w dokumencie, historiografii i dydaktyce od średniowiecza do końca XX w., Warszawa 2025.
Czasopismo „Młodzi”
POLECAMY
Artykuł

Czasopismo „Młodzi”

Autor: Anna Płońska
Pierwszy numer wspomnianej gazety ujrzał światło dzienne 24 czerwca 1945 r. Na jego łamach tworzące go harcerki zaznaczyły, że jedną z myśli, jaka im przyświecała podczas podejmowania decyzji o redagowaniu periodyku, była chęć stworzenia miejsca, w którym mogłaby wypowiadać się młodzież.
Dowódca BOA
WARTO WIEDZIEĆ
Artykuł

Dowódca BOA

Autor: Anna Płońska
Stefan Pabiś (ps. „Stefan”) był dowódcą Bojowego Oddziału Armii (BOA) – organizacji podziemia niepodległościowego funkcjonującej wpierw na terenach zagarniętych przez ZSRS, a później na Pomorzu Zachodnim. Jego żołnierska droga w równej mierze prowadziła przez kręte ścieżki działalności konspiracyjnej, co kazamaty komunistycznych więzień i obozów.
Egzekucja majora. Śmierć Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”
POLECAMY
Artykuł

Egzekucja majora. Śmierć Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”

Autor: Anna Płońska
8 lutego 1951 r. miała miejsce egzekucja legendarnego dowódcy 5. Brygady Wileńskiej AK, mjr. Zygmunta Szendzielarza ps. „Łupaszka”. Wyrok wykonano w więzieniu mokotowskim, a miejsce pochówku przez wiele lat pozostawało nieznane.
Harcerze z Valivade
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Harcerze z Valivade

Autor: Anna Płońska
Największym ośrodkiem uchodźczym na Półwyspie Indyjskim było Osiedle Polskie w Valivade, które funkcjonowało w latach 1943-1948. Choć Polaków od Ojczyzny dzieliły tysiące kilometrów, nie zapomnieli oni o pielęgnowaniu swojej tożsamości, historii, kultury. Na terenie ośrodka funkcjonowało szkolnictwo, służba zdrowia, teatr amatorski, Spółdzielnia Pracy „Zgoda” oraz… harcerstwo.
Audio/Video

Jak wyglądał obraz życia uchodźców w polskich osiedlach w Indiach? Kim był Dobry Maharadża? Skąd się wzięło określenie „Mała Polska w Valivade”?

Autor: Anna Płońska, Wojciech Kujawa, Andrzej Chendyński, Janusz Wróbel, Marzena Kruk
Audio/Video

Jaką drogą ewakuowano dorosłych i dzieci z „nieludzkiej ziemi”? W jaki sposób polskie dzieci znalazły się w Indiach? Kim był maharadża Jam Saheb i skąd się wzięła jego sympatia do Polski?

Autor: Anna Płońska
Leon Smoleński „Zeus”
POLECAMY
Biogram / Biografia

Leon Smoleński „Zeus”

Autor: Anna Płońska
Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę, 17 września 1939 r., Leon Smoleński zasilił szeregi Korpusu Ochrony Pogranicza. W trakcie wycofywania się oddziału KOP nie przeszedł granicy litewskiej, ale wrócił do Wilna. W sierpniu 1942 r. rozpoczął działalność konspiracyjną, którą zakończył dopiero w marcu 1947 r.
Macierzyństwo na Szlaku nadziei. Polskie matki w materiałach Koła Polaków z Indii
POLECAMY
Artykuł

Macierzyństwo na Szlaku nadziei. Polskie matki w materiałach Koła Polaków z Indii

Autor: Anna Płońska
Matki, nauczycielki, wychowawczynie – rzesze Polek dokonywały cudów, aby dzieciom dotkniętym traumą pobytu na „nieludzkiej ziemi” zapewnić choć trochę normalnego dzieciństwa. W materiałach Koła Polaków z Indii znaleźć można wiele śladów zarówno ich działalności, jak i głębokiej wdzięczności ich podopiecznych.
Mecz otwarcia. Pierwszy występ polskiej reprezentacji na Mundialu
POLECAMY
Artykuł

Mecz otwarcia. Pierwszy występ polskiej reprezentacji na Mundialu

Autor: Anna Płońska
5 czerwca 1938 r. reprezentacja Polski w piłce nożnej zadebiutowała na turnieju Mistrzostw Świata, który rozgrywany był wówczas we Francji. Rywalem drużyny polskiej była potężna Brazylia, a ich pojedynkowi przyglądało się około 25 tys. widzów zgromadzonych na Stade de la Meinau w Strasburgu.
Ni śladu, ni znaku – życie i śmierć „Żelaznego”
PAMIĘTAMY
Artykuł

Ni śladu, ni znaku – życie i śmierć „Żelaznego”

Autor: Anna Płońska
28 czerwca 1946 r. doszło do akcji, w której poległ jeden z najodważniejszych podkomendnych mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki” – ppor. Zdzisław Badocha ps. „Żelazny”.
Ocalały z nieludzkiej ziemi. Michał Goławski
POLECAMY
Artykuł

Ocalały z nieludzkiej ziemi. Michał Goławski

Autor: Anna Płońska
Wśród ponad pięciu metrów bieżących akt, przekazanych do zasobu Archiwum IPN przez Koło Polaków z Indii 1942-1948, znalazł się niewielki dokument, którego treść przybliża tragiczne koleje losu białostockiego nauczyciela – Michała Goławskiego – deportowanego w głąb Związku Sowieckiego i ocalonego z „nieludzkiej ziemi”.
Ocalony z Kozielska
POLECAMY
Biogram / Biografia

Ocalony z Kozielska

Autor: Anna Płońska
Losy głęboko Zdzisława Peszkowskiego – uczestnika kampanii wrześniowej, instruktora harcerskiego i kapłana – toczyły się w sposób nadzwyczaj nieszablonowy. Jednak jest on najbardziej znany z głębokiego zaangażowania w walkę o pamięć o ofiarach Zbrodni Katyńskiej.
Osiedle Polskie w Valivade
POLECAMY
Artykuł

Osiedle Polskie w Valivade

Autor: Anna Płońska
W 1942 r. rozpoczęła się akcja ewakuacyjna Armii Andersa i ludności cywilnej z ZSRS. Dla wielu z nich był to początek długiej drogi. Na terenie Indii schronienie znalazło ponad 5 tysięcy uchodźców. Największym ośrodkiem uchodźczym na Półwyspie Indyjskim było Osiedle Polskie w Valivade, które funkcjonowało w latach 1943-1948.
Piłka ze skarpet. Sport w Osiedlach Dzieci Polskich w Indiach
POLECAMY
Artykuł

Piłka ze skarpet. Sport w Osiedlach Dzieci Polskich w Indiach

Autor: Anna Płońska
Na mocy zawartego w 1941 r. porozumienia, tzw. układu Sikorski-Majski, utworzono Armię Polską w ZSRS, która opuściła później „nieludzką ziemię”. Razem z wojskiem z ZSRS wyszło 40 tysięcy cywili, z czego mniej więcej połowę stanowiły młodzież i dzieci. Przed ich opiekunami stało zadanie zapewnienia im adekwatnych warunków do rozwoju – dostępu do szkolnictwa, kultury i wychowania fizycznego.
Podporucznik Henryk Wieliczka „Lufa”
TYLKO U NAS
Artykuł

Podporucznik Henryk Wieliczka „Lufa”

Autor: Anna Płońska
14 marca 1949 r. rozstrzelano ppor. „Lufę” na Zamku w Lublinie. Ciało żołnierza 5. Brygady Wileńskiej AK pochowano w bezimiennym grobie. Jego bohaterskie losy miały ulec zapomnieniu…
Polacy spod znaku Krzyża Południa – słów kilka o Polonii w Brazylii
TYLKO U NAS
Artykuł

Polacy spod znaku Krzyża Południa – słów kilka o Polonii w Brazylii

Autor: Anna Płońska
Z chwilą wybuchu drugiej wojny światowej Brazylia ogłosiła neutralność (4 września 1939 r.), ale nie wpłynęło to na zamknięcie granic dla emigrantów, którzy w czasie wojennej zawieruchy, szukali schronienia poza kontynentem europejskim.
Polacy w Brazylii
POLECAMY
Artykuł

Polacy w Brazylii

Autor: Anna Płońska
Zgodnie z danymi Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w Brazylii żyją blisko 2 mln osób polskiego pochodzenia. Początek polskiej emigracji do tego południowoamerykańskiego kraju datowany jest na drugą połowę XIX w. W 2019 r. w Senacie RP uroczyście obchodzono 150-lecie osadnictwa polskiego w Brazylii.
Polscy uchodźcy podczas II wojny światowej
PAMIĘTAMY
Artykuł

Polscy uchodźcy podczas II wojny światowej

Autor: Anna Płońska
Zwalniani z więzień i miejsc deportacji Polacy wstępowali do tworzącej się Armii Andersa, która na podstawie późniejszych decyzji politycznych opuściła „nieludzką ziemię”. Razem z około 80-tysiecznym wojskiem wyszło blisko 40 tysięcy cywili, z czego mniej więcej połowę stanowiły młodzież i dzieci.
Prałat Peszkowski
POLECAMY
Biogram / Biografia

Prałat Peszkowski

Autor: Anna Płońska
W Wielką Środę roku 1942 Zdzisław Peszkowski opuścił „nieludzką ziemię”, aby poprzez swoje życie i działalność upamiętnić tych, po których zostały jedynie guziki.
Proces młodzieżowej Polskiej Organizacji Wojskowej
POLECAMY
Artykuł

Proces młodzieżowej Polskiej Organizacji Wojskowej

Autor: Anna Płońska
„9-ciu uczniów na ławie oskarżonych w Szczecinie. Przestroga dla rodziców! Zbrodnicza rola deprawatorów młodzieży” – głosił nagłówek artykułu zamieszczonego 28 sierpnia 1949 r. w „Kurierze Szczecińskim”, który relacjonował przebieg jednego z procesów członków Polskiej Organizacji Wojskowej.
Przebojem iść. Rajd „Żelaznego” przeciwko aparatowi represji
PAMIĘTAMY
Artykuł

Przebojem iść. Rajd „Żelaznego” przeciwko aparatowi represji

Autor: Anna Płońska
W ciągu jednego dnia przez oddział podporucznika Zdzisława Badochy „Żelaznego” rozbrojonych zostało siedem posterunków MO (w Kaliskach, Osiecznej, Osieku, Skórczu, Lubichowie, Zblewie, Starej Kiszewie) i dwie placówki Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (w Skórczu i Starej Kiszewie).
Przywrócić „skradzione dzieciństwo”. Polskie szkoły dla dzieci-uchodźców
POLECAMY
Artykuł

Przywrócić „skradzione dzieciństwo”. Polskie szkoły dla dzieci-uchodźców

Autor: Anna Płońska
Wybuch II wojny światowej stał się nie tylko początkiem zbrojnego konfliktu, ale również początkiem tragedii milionów cywilów, dla których każdy dzień był walką o życie!
Rowerem przez świat. Z Polski do Indii i Afryki
WARTO WIEDZIEĆ
Artykuł

Rowerem przez świat. Z Polski do Indii i Afryki

Autor: Anna Płońska
W 1895 r. pojawiło się pierwsze polskie pismo skierowane do miłośników rowerów. W II RP, na łamach ówczesnych gazet, Polacy mogli śledzić samotną rowerową podróż Kazimierza Nowaka przez kontynent afrykański. Międzynarodowe wojaże polskich cyklistów nie zostały przerwane nawet przez horror II wojny światowej – w Indiach powstała wówczas nawet polska wypożyczalnia tych pojazdów.
Śmierć Marszałka
POLECAMY
Artykuł

Śmierć Marszałka

Autor: Anna Płońska
12 maja 1935 roku pogrążył w żałobie państwo polskie. Tego dnia zmarł Józef Piłsudski, główny architekt odbudowanej po latach niewoli Polski Niepodległej.
Śmierć żołnierzy Bojowego Oddziału Armii
PAMIĘTAMY
Artykuł

Śmierć żołnierzy Bojowego Oddziału Armii

Autor: Anna Płońska
21 sierpnia 1948 r. ogłoszony został przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Szczecinie wyrok w sprawie 23 partyzantów z Bojowego Oddziału Armii, największej organizacji antykomunistycznej działającej na Pomorzu Zachodnim w pierwszych latach powojennych.
Wacław Beynar „Orszak”
POLECAMY
Biogram / Biografia

Wacław Beynar „Orszak”

Autor: Anna Płońska
Swoją działalność partyzancką rozpoczął w oddziale kpt. Wincentego Mroczkowskiego „Zapory”, a później znalazł się w szeregach brygady dowodzonej przez por. Antoniego Burzyńskiego „Kmicica”. Po jej rozbiciu przez partyzantkę sowiecką znalazł się pod dowództwem Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”.
Wiesław Stypuła. Tułaczy los polskiego dziecka
POLECAMY
Artykuł

Wiesław Stypuła. Tułaczy los polskiego dziecka

Autor: Anna Płońska
„Każdy z nas musi w tej służbie [Polsce – red.] zająć posterunek i trwać na nim. Drogiemu Wiesiowi, by dążył wytrwale do Dobrego. Czuwaj!” – tymi słowami, w maju 1944 r., zakończyła swój wpis w pamiętniku Wiesława Stypuły druhna Janina Ptakowa.
Wygnańcy Świata – losy Powstańców Warszawskich
POLECAMY
Artykuł

Wygnańcy Świata – losy Powstańców Warszawskich

Autor: Anna Płońska
Losy Powstania Warszawskiego sprawiły, że część uczestników zrywu trafiła po jego zakończeniu do obozu jenieckiego w Ożarowie, a stamtąd w kolejnych dniach została przetransportowana do oflagów. Powstańcy, którzy się nie ujawnili, zostali wraz z ludnością cywilną skierowani do obozu w Pruszkowie.
Żeby z Was wyrosły orlęta… Ksiądz Franciszek Pluta
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Żeby z Was wyrosły orlęta… Ksiądz Franciszek Pluta

Autor: Anna Płońska
„Dzieci moje bardzo kochane. O jednym tylko marzyłem, o jednym tylko myślałem i miałem tylko jedno pragnienie – żeby z was wyrosły dla Polski orlęta, a nie kaczęta…” – tymi słowami ks. Franciszek Pluta zwrócił się do byłych wychowanków Osiedla Dzieci Polskich w Balachadi, którego był komendantem w latach 1942-1946, podczas zjazdu 18 lipca 1981 r.
TEKSTY
TEMATY
Biblioteka cyfrowa
Audio/Video
English content
Księgarnia
Aktualności
Autorzy
O nas
Kontakt
Edukacja
postacie IPN
Spotkasz ich na Przystanku Historia
Józef Piłsudski, Anna Walentynowicz, mały Powstaniec – te trzy postacie przyjęliśmy jako symbolicznych reprezentantów trzech epok historii Polski w XX wieku – II Rzeczypospolitej, Polski pod rządami komunistów ale też Polski czasów II wojny światowej. Nasi bohaterowie kształtowali nie tylko dzieje Polski, ale też nasze wyobrażenia o wartościach moralnych: poświęcenia, odpowiedzialności, odwagi – dziś są już częścią historii, którą opisujemy. Temu ma służyć Przystanek Historia (autor zdjęcia małego Powstańca - Cezary Piwowarski)
Dowiedz się więcej
Redakcja portalu dokłada wszelkich starań, aby dotrzeć do wszystkich właścicieli (i dysponentów praw autorskich) zdjęć i innych materiałów, które są wykorzystywane na niniejszym portalu. Wszelkie osoby i instytucje, do których nie udało nam się dotrzeć prosimy o kontakt z redakcją.
IPN
Copyright © 2026 Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Wszelkie prawa zastrzeżone. ISSN 2719-8510