Przedstawię sylwetki dwóch kobiet zaangażowanych w działalność NSZZ „Solidarność”. Janina Wehrstein oraz Anna Stawicka-Kołakowska urodziły się w innym okresie historycznym – pierwsza jeszcze przed wybuchem wojny, w 1930 r.; druga – Anna Stawicka wiele lat później – w 1964 r. Ale wybór tych, a nie innych osób to nie przypadek, gdyż celem jest ukazanie, że NSZZ „Solidarność” skupiała przedstawicielki różnych pokoleń – starsze i młodsze, z odmiennymi doświadczeniami życiowymi.
Wśród działaczek NSZZ „Solidarność” znalazły się kobiety z różnych środowisk społecznych, zarówno z wykształceniem średnim i wyższym, jak i zawodowym. Bohaterki niniejszego artykułu były absolwentkami szkół średnich. Janina Wehrstein rozpoczęła pracę zawodową już w 1949 r., w wieku dziewiętnastu lat, jako maszynistka w Przedsiębiorstwie Zaopatrzenia Farmaceutycznego Cefarm. Potem pracowała w różnych miejscach i zawodach – była ekonomistką w Zakładach Drobiarskich w Gdańsku, sekretarką w Zakładach Przemysłu Terenowego w Sopocie, kierownikiem sekretariatu w Biurze Projektów Budownictwa Komunalnego w Gdańsku, ekonomistką w Przedsiębiorstwie Państwowym Pracownie Konserwacji Zabytków1. Anna Stawicka w 1980 r. miała dopiero szesnaście lat i uczęszczała do VI LO w Gdańsku (ostatecznie ukończyła LO Zgromadzenia Najświętszego Serca Jezusa w Pobiedziskach), a potem studiowała na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim2.
Działalność
Obydwie zaangażowały się w pracę niepodległościową. Janina Wehrstein była członkiem Prezydium Komitetu Założycielskiego „Solidarność”, współorganizowała akcję protestacyjną 14 grudnia 1981 r., dwa dni później uczestniczyła w demonstracji pod pomnikiem Poległych Stoczniowców w Gdańsku, gdzie została pobita przez ZOMO i znalazła się w Szpitalu Wojewódzkim. Do marca 1982 r, przebywała na zwolnieniu lekarskim, ale po powrocie do pracy w kwietniu została natychmiast usunięta. Od stycznia do sierpnia 1982 r. w jej mieszkaniu była podziemna drukarnia, gdzie wydawano m.in. pismo „Gryps” Terytorialno-Związkowego Komitetu Samoobrony Społecznej „Solidarność”3.
Zdjęcie sygnalityczne Janiny Wehrstein, 1982 r. (fot. z zasobu AIPN)
Anna Stawicka od 1980 r. uczestniczyła w wiecach rocznicowych i demonstracjach protestacyjnych w Gdańsku. W październiku 1980 r. wstąpiła do Ruchu Młodej Polski i kolportowała ulotki i wydawnictwa niezależne, m.in. pismo RMP „Bratniak”. W grudniu 1981 r. współorganizowała modlitwy w intencji Ojczyzny w kaplicy Matki Boskiej Ostrobramskiej bazyliki Mariackiej w Gdańsku. Z końcem roku, 30 grudnia kolportowała ulotki z informacjami o organizowaniu modlitw w kościołach w szybkiej kolei miejskiej w Gdańsku4.
Wspominając ten okres, napisała po latach:
„kiedy gen. Wojciech Jaruzelski zakomunikował całej Polsce, że wprowadza stan wojenny, chwyciłam nożyczki i brystol, żeby przygotować szablon z orłem w koronie, za pomocą którego zamierzałam nazajutrz obmalować ściany w szkole”5.
Zamysł ten nie został jednak zrealizowany, gdyż szkołę zamknięto, a zajęcia odwołano. Po południu udała się do bazyliki Mariackiej,
„gdzie co niedziela przed obrazem Matki Boskiej Ostrobramskiej Magdalena Modzelewska prowadziła modlitwę różańcową w intencji Ojczyzny. Ludzi do kaplicy przyszło wtedy więcej niż zwykle, ale niestety, nie miał kto poprowadzić modlitwy, bo Magda Modzelewska, podobnie jak większość ważniejszych działaczy została aresztowana. W tej sytuacji my »mniej ważni«, przejęliśmy obowiązki i różaniec poprowadził Jan Chmielowski, a od następnej niedzieli, to jest od 20 grudnia 1980 r., ja (każde Zdrowaś Maryjo było poprzedzone mniej lub bardziej »antykomunistyczną« intencją). 30 grudnia w mieszkaniu jednego z moich kolegów wydrukowaliśmy około tysiąca ulotek informujących, że Ruch Młodej Polski, pomimo aresztowań nadal istnieje i nie zaprzestajemy działalności”6.
Marsz protestacyjny Niezależnego Zrzeszenia Studentów, Warszawa, 25 maja 1981 r. (fot. z zasobu AIPN)
Inwigilacja i aresztowania
Na początku stycznia aresztowano kolegę Stawickiej – Jana Chmielowskiego, a potem jeszcze kilku innych. Anna nie zrezygnowała z dalszej działalności opozycyjnej i próbowała nawiązać kontakt z innymi działaczami Solidarności. W tym celu umówiła się na spotkanie w kawiarni „Mokka” w Gdańsku, gdzie zatrzymało ją SB. Po złożeniu wyjaśnień została jednak zwolniona7.
Obydwie bohaterki niniejszego artykułu – Janina Wehrstein i Anna Stawicka – były inwigilowane przez SB. Przeciwko Janinie Wehrstein, w latach 1982–1983 Wydział V KWMO w Gdańsku prowadził Sprawę Operacyjnego Rozpracowania krypt. „Cela”. Podejrzewano ją wówczas o kolportaż nielegalnego biuletynu „Gryf” wydawanego przez Terytorialno-Związkowy Komitet Samoobrony Społecznej „Solidarność” Gdańsk. (Materiały dotyczące tej sprawy zniszczono). Została ona aresztowana i osadzona w Areszcie Śledczym w Gdańsku 13 sierpnia 1982 r.
Anna Stawicka była rozpracowywana wraz z innymi działaczami RMP w ramach SOR prowadzonej w latach 1981–1982 przez KWMO w Gdańsku. W dokumentacji tej sprawy odnotowano, że 28 stycznia 1982 r. działacze RMP spotkali się w kawiarni „Mokka” i Stawicka została wówczas zatrzymana, ale zwolniono ją ze względu na młody wiek8. Ponownie aresztowano ją 2 marca 1982 r., podczas przerwy między lekcjami w szkole. Wspominając ten dzień, napisała:
„2 marca podczas przerwy przyszła po mnie pani wicedyrektor i poprosiła do swojego gabinetu. Gdy zobaczyłam dwóch tajniaków, zrobiło mi się gorąco. Wicedyrektor powiedziała, że pojadę z nimi na przesłuchanie. Na korytarzu smutnym spojrzeniem pożegnał mnie pan od PO, po czym od razu zadzwonił do mojej mamy”9.
Janina Wehrstein została zatrzymana 12 sierpnia 1982 r. i umieszczona w areszcie tymczasowym na mocy decyzji wiceprokuratora Prokuratury Marynarki Wojennej w Gdyni podjętej na podstawie art. 48 (dotyczył kolportażu ulotek i wydawnictw niezależnych) i art. 46 („kto będąc członkiem stowarzyszenia, związku zawodowego, zrzeszenia lub organizacji, której działalność została zawieszona, nie odstąpił od udziału w takiej działalności, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”) dekretu o stanie wojennym i art. 270 kk10. Jeszcze w sierpniu 1982 r. aresztowana złożyła zażalenie do Sądu Marynarki Wojennej, w którym prosiła o uchylenie tymczasowego aresztowania, ale jej prośba nie została uwzględniona11.
Na początku września tegoż roku Wydział Śledczy KWMO w Gdańsku wszczął śledztwo przeciwko Janinie Wehrstein oraz Zbigniewowi Jakowczykowi, Wojciechowi Kubińskiemu i Erykowi Zaleskiemu podejrzanym
„o redagowanie, drukowanie i kolportaż nielegalnie wydawanych pism i ulotek zawierających w swej treści fałszywe informacje mogące wywołać niepokój publiczny albo rozruchy uliczne oraz lżące ustrój i naczelne organy RP”12.
Postępowanie karne przeciwko Janinie Wehrstein zostało umorzone w lipcu 1983 r. przez Sąd Rejonowy w Sopocie na podstawie Ustawy o amnestii z 21 lipca 1983 r.13.
Wyrok
Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni 22 kwietnia 1982 r. skazał Annę Stawicką z art. 48 dekretu o stanie wojennym na karę trzech lat pozbawienia wolności, rok pozbawienia praw publicznych, zarzucając jej m.in., że drukowała i rozpowszechniała
„tytułowane jako oświadczenie podpisane Ruch Młodej Polski w treści którego znajdowały się stwierdzenia, iż osoby internowane w czasie wprowadzonego stanu wojennego przetrzymywane są w obozach koncentracyjnych, rządy w kraju sprawuje dyktatura wojskowa, a ponadto w którym Radę Ocalenia Narodowego określa się mianem Hunty Zniszczenia Narodowego”14.
Anna Maria Stawicka, zdjęcie z akt paszportowych, 1983 r. (fot. z zasobu AIPN)
Karta karna Anny Stawickiej, 1982 r. (z zasobu AIPN)
Ostatecznie Anna Stawicka przebywała w więzieniu w Fordonie do połowy sierpnia tegoż roku. Sąd Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy 11 sierpnia 1982 r. wyraził zgodę na przerwę w odbywaniu przez nią kary więzienia ze względu na konieczność kontynuowania nauki15. W lipcu 1983 r. Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni ponownie rozpatrzył sprawę Anny Stawickiej i wydał wyrok uniewinniający, orzekając,
„iż w sprawie Anny Stawickiej brak jest jakichkolwiek bezpośrednich dowodów stwierdzających fakt, iż wymieniona w dniu 3 stycznia 1982 r. w Gdańsku kolportowała oświadczenie podpisane »Ruch Młodej Polski«, a zawierające w swej treści fałszywe wiadomości, mogące wywołać niepokój publiczny”16.
Warunki w aresztach i więzieniach
Zdarzały się przypadki, że działaczki Solidarności dokooptowywano do celi z kryminalistkami. Anna Stawicka wspominała, że
„umieszczono ją w jednej celi z kryminalistką, niewiele przypominająca kobietę. Umięśniona i wytatuowana »Basiura« była żywą historią więziennictwa”17.
Areszt Śledczy, w którym przebywała,
„był w głębokiej piwnicy. Przez umieszczone wysoko pod sufitem zablendowane okno światło prawie nie docierało. W celi stały trzy betonowe łóżka w kształcie sarkofagu, a na każdym cieniutki materac. Metalowy kubeł zastępował muszlę klozetową. Codziennie rano musiałyśmy go opróżniać”18.
Po otrzymaniu wyroku została umieszczona w więzieniu w Fordonie, które, jak pisała, było
„nieprawdopodobnie zakaraluszone. W nocy natomiast z różnych kątów wychodziły pluskwy, które nas boleśnie kąsały. Mnie upodobały sobie szczególnie, tak że cała byłam pogryziona. Chociaż sama nie wiem co było gorsze: pluskwy czy wrzask oddziałowej o godzinie 6 rano: „Pobudka!”19.
Służba więzienna traktowała zwykle więźniarki polityczne ze „szczególną pogardą” i składała na nie skargi za najdrobniejsze przewinienia, m.in. za grę w karty czy w kości. Często stosowaną i bardzo uciążliwą karą było pozbawianie uwięzionych paczek żywnościowych od rodziny przez dłuższy okres20. W ten sposób została ukarana Janina Wehrstein przebywająca w Areszcie Śledczym w Gdańsku. Znaleziono u niej „nielegalny list, który miała ukryty w kapciach”21. Zgodnie z decyzją naczelnika aresztu z 28 października 1982 r. została pozbawiona „prawa do otrzymywania paczek przez okres 1 miesiąca”22.
Kilka miesięcy później, w lutym 1983 r., Janinie Wehrstein cofnięto zgodę na korzystanie z posług religijnych i pozbawiono ją kontaktów z kapłanem, gdyż, jak stwierdzono, „wykorzystywała kontakty z księdzem do przekazywania nielegalnej korespondencji”23.
Po wyjściu
Pobyt w aresztach śledczych i więzieniach był dla więźniarek trudnym doświadczeniem. Większość z nich zachowywała się jednak z godnością i nie okazywała słabości, a po wyjściu na wolność kontynuowała działalność opozycyjną. Janina Wehrstein w latach 1983–1986 działała w redakcji podziemnego pisma Tajnej Komisji Zakładowej Gdańskiej Stoczni Remontowej „Informator” oraz była kolporterką pism „Nasz Czas”, a także „Rozwaga i Solidarność”. Została ponownie zatrzymana i osadzona w AŚ w Gdańsku 9 października 1985 r. Postępowanie przeciwko niej Sąd Rejonowy w Gdańsku umorzył we wrześniu 1986 r. na mocy amnestii i została zwolniona z aresztu. W latach 1986–1988 była kierownikiem Komisji Interwencji i Praworządności NSZZ „S”, a także organizowała pomoc dla strajkujących. W dniach od 13 do 27 grudnia 1987 r. w jej mieszkaniu odbyła się głodówka działaczy WiP przeciw obowiązkowej służbie wojskowej.
Przez cały ten okres nadal była inwigilowana przez SB, m.in. w ramach SOR „Alternatywa”. W grudniu 1987 r. wraz ze swoim kolegą Jackiem Fedorem została zatrzymana w Sopocie „za to, że umieszczali w miejscach publicznych ulotki informujące o głodówce zorganizowanej przez WiP”24. Sprawę tę rozpatrzyło Kolegium Wojewódzkie ds. Wykroczeń w Gdańsku w dniu 23 lutego 1988 r. i ukarało ją grzywną w wysokości 50 tys. zł oraz „karą dodatkową w postaci podania orzeczenia do publicznej wiadomości na koszt obwinionej”25.
Anna Stawicka w 1984 r. rozpoczęła studia na Wydziale Historii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, a już rok później działała w Liberalno-Demokratycznej Partii „Niepodległość”, kolportowała ulotki oraz nielegalne wydawnictwa i pisma podziemne, m.in. „Politykę Polską”, „Gazetę Polityczną”, „Niepodległość”, „Antyk”, współpracowała z Tymczasowym Zarządem Regionu Środkowo-Wschodniego „S”. W czerwcu 1985 r. uczestniczyła w zorganizowanej przez Annę Walentynowicz głodówce protestacyjnej, za pośrednictwem której domagano się uwolnienia więźniów politycznych. W 1987 r. współorganizowała dwie demonstracje przeciwko referendum, a w maju następnego roku demonstracje studenckie na KUL26.
* * *
Po 1989 r. działaczki opozycji zostały uniewinnione i zrehabilitowane, a wiele z nich uhonorowano odznaczeniami państwowymi. W 2010 r. został ustanowiony Krzyż Wolności i Solidarności, który otrzymała m.in. Anna Stawicka-Kołakowska. Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski odznaczono w 2006 r. Janinę Wehrstein, a w 2009 r. – Annę Stawicką-Kołakowską.
Tekst pochodzi z numeru 12/2023 „Biuletynu IPN”
1 Encyklopedia Solidarności https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/19348,Wehrstein-Janina.html [dostęp 26 IV 2021].
2 A. Cichobłazińska, Najmłodszy więzień stanu wojennego, „Niedziela Ogólnopolska”, nr 49, 2011, s, 40–41; https://www.niedziela.pl/artykul/96562/nd/Najmlodszy-wiezien-polityczny-stanu [dostęp 26 IV 2021].
3 Encyklopedia Solidarności https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/19348,Wehrstein-Janina.html [dostęp 26 IV 2021].
4 Encyklopedia Solidarności http://www.encysol.pl/wiki/Anna_Stawicka-Ko%C5%82akowska [dostęp 9 XI 2020].
5 A. Stawicka-Kołakowska. Element niezresocjalizowany, w: Świadectwa stanu wojennego, red. A. Dudek, K. Madej, J. Krupski, Warszawa 2006, s.209–210.
6 Ibidem.
7 Ibidem, s.212.
8 Anna Stawicka Biuletyn Informacji Publicznej IPN https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/1988 [dostęp 29 IV 2021].
9 A.Stawicka-Kołakowska. Element niezresocjalizowany…, s.212.
10 AIPN, Gd 161/434, Postanowienie o tymczasowym aresztowaniu z 13 sierpnia 1982 r., k. 12.
11 AIPN, Gd 161/434, Postanowienie Sądu Marynarki Wojennej w Gdyni z 26 sierpnia 1982 r., k. 16.
12 AIPN, Gd 013/217, t. 1, Meldunek WŚ KWMO w Gdańsku o wszczęciu postępowania, k. 7.
13 AIPN, Gd 013/217, t. 1, Meldunek WŚ KWMO w Gdańsku o umorzeniu postępowania karnego i umorzeniu aresztu tymczasowego, k. 419-420.
14 AIPN Gd 253/9513, Wyrok Sądu Marynarki Wojennej w Gdyni z 22 kwietnia 1982 r., k. 77-80.
15 AIPN Gd, 253/9513, Postanowienie Sąd Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy z 11 sierpnia 1982r., k. 155.
16 AIPN Gd, 253/9513, Wyrok Sądu Marynarki Wojennej w Gdyni z 4 lipca 1983 r., k.378.
17 A.Stawicka-Kołakowska.Element niezresocjalizowany…, s.213.
18 Ibidem, s.214.
19 Ibidem, s.217.
20 Ibidem, s.214-215.
21 AIPN Gd, 161/434, Wniosek o wymierzenie kary dyscyplinarnej Janinie Wehrstein z 16 listopada 1982 r., k.82.
22 AIPN Gd, 161/434, Decyzja Naczelnika Aresztu Śledczego w Gdańsku dotycząca kary wymierzonej Janinie Wehrstein z 28 listopada 1982 r., k.85.
23 AIPN Gd, 161/434, Notatka wychowawcy Aresztu Śledczego w Gdańsku z 14 lutego 1982 r., k.77.
24 AIPN Gd, 0027/3842, t.9, Uzupełnienie meldunki SOR „Alternatywa” z 22 lutego 1988 r., k.13.
25 AIPN Gd, 0027/3842, t.9, Meldunek o rozpoznaniu sprawy przez Kolegium Wojewódzkie ds. Wykroczeń w Gdańsku z dnia 23 lutego 1988 r., k.92.
26 Encyklopedia Solidarności http://www.encysol.pl/wiki/Anna_Stawicka-Ko%C5%82akowska [dostęp 9 XI 2020].
