20 października 1950 r., ok. 20.20, na Dworcu Wschodnim w Warszawie doszło do brzemiennego w skutki incydentu.
Wyciągnął broń i wycofując się, wezwał drugiego do ucieczki…
Przebieg wydarzeń znany jest z raportu milicjanta XV Komisariatu MO, kpr. Stanisława Januszka, pełniącego wówczas służbę na terenie dworca. Według jego słów na dworcu pojawiało się dwóch mężczyzn, niosących ciężkie, papierowe worki.
W pewnym momencie jeden z nich upuścił niesiony ciężar i na peron wypadły „torby służbowe MO i materiały”. Wydarzenie to zaalarmowało funkcjonariusza, który podszedł do przybyszy, chcąc ich wylegitymować. Wówczas jeden z nich błyskawicznie wyciągnął broń i wycofując się, wezwał drugiego do ucieczki.
Peron stacji PKP w Pomiechówku po akcji patrolu st. sierżanta Mieczysława Dziemieszkiewicza ps. „Rój”. Pomiechówek, 29 sierpnia 1950 r. (fot. z zasobu AIPN)
Kpr. Stanisław Januszek, funkcjonariusz XV Komisariatu MO, który 20 października 1950 r. aresztował Wincentego Morawskiego ps. „Rota” na Dworcu Wschodnim w Warszawie. Zdjęcie z akt osobowych funkcjonariusza (fot. z zasobu AIPN)
Funkcjonariusz również wyjął broń, ale nie mógł strzelać do uciekającego ze względu na otaczających ich ludzi. Wystrzelił w górę, jednocześnie przytrzymując drugiego z mężczyzn, zmuszając go do pozostania na miejscu i poddania się.
Zatrzymanym na dworcu mężczyzną okazał się Wincenty Morawski „Rota” (ur. 1931 r.), pochodzący z Gostkowa w pow. przasnyskim. Morawski poszukiwany był przez UB za działalność w oddziale Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, m.in. na terenie powiatów: ciechanowskiego, przasnyskiego i pułtuskiego. W chwili aresztowania miał na sobie, ukryty pod płaszczem, „[…] mundur NZW /czarne pagony, trupie czaszki, opaski z napisem »Śmierć wrogom ojczyzny«” oraz pistolet maszynowy PPSz.
Ujęcie „Roty” zostało uznane za niewątpliwy sukces organów bezpieczeństwa. Za „odwagę oraz wzorową czujność milicyjną wykazaną podczas pełnienia służby […] co doprowadziło do ujęcia groźnego bandyty” kpr. Stanisław Januszek otrzymał od komendanta MO m.st. Warszawy pochwałę na piśmie oraz nagrodę 15 tys. zł, o czym rozkazem specjalnym poinformowani zostali wszyscy funkcjonariusze MO w stolicy.
![Odpis raportu kpr. Stanisława Januszka, funkcjonariusza XV Komisariatu MO m.st. Warszawy, dotyczącego aresztowania Wincentego Morawskiego ps. „Rota”, dokonanego 20 października 1950 r. na Dworcu Wschodnim w Warszawie. Za „odwagę oraz wzorową czujność milicyjną wykazaną podczas pełnienia służby […] co doprowadziło do ujęcia groźnego bandyty” kpr. Stanisław Januszek otrzymał od komendanta MO m.st. Warszawy pochwałę na piśmie oraz nagrodę 15 tys. zł, o czym rozkazem specjalnym poinformowani zostali](/dokumenty/zalaczniki/166/166-201756.jpg)
Odpis raportu kpr. Stanisława Januszka, funkcjonariusza XV Komisariatu MO m.st. Warszawy, dotyczącego aresztowania Wincentego Morawskiego ps. „Rota”, dokonanego 20 października 1950 r. na Dworcu Wschodnim w Warszawie. Za „odwagę oraz wzorową czujność milicyjną wykazaną podczas pełnienia służby […] co doprowadziło do ujęcia groźnego bandyty” kpr. Stanisław Januszek otrzymał od komendanta MO m.st. Warszawy pochwałę na piśmie oraz nagrodę 15 tys. zł, o czym rozkazem specjalnym poinformowani zostali
Dopiero później, w trakcie śledztwa, bezpieka zorientowała się, że tym drugim, tym, któremu udało się zbiec, był dowódca oddziału – st. sierż. Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój”! Natychmiast podjęto działania w celu zlokalizowania poszukiwanego: zaangażowano funkcjonariuszy SOK w celu obstawienia i obserwacji pociągów, a wojska KBW do przeszukania wszystkich przedmieść od strony Pragi oraz „[…]terenu od Warszawy w kierunku na Legionowo, Nowy Dwór i Zegrze”.
Podjęte działania okazały się bezskuteczne.
Konsekwencje wpadki
Aresztowanego „Rotę” przewieziono wraz z workami oraz bronią do siedziby WUBP w Warszawie przy ul. Sierakowskiego, gdzie poddany został ciężkiemu i brutalnemu śledztwu. Uzyskane w ten sposób informacje dotyczące dowódcy i pozostałych członków oddziału, przeprowadzonych przez nich akcji zbrojnych, a także udzielających im schronienia i pomocy mieszkańców mazowieckich wsi, były dla funkcjonariuszy resortu bezpieczeństwa bezcenne i zostały niezwłoczne wykorzystane podczas działań operacyjnych, skierowanych przeciwko oddziałowi „Roja” i wspierającej go terenowej siatce współpracowników.
Wskutek aresztowania „Roty” oddział „Roja” nie tylko utracił jednego ze swych żołnierzy. Zeznania wymuszone na młodym (niespełna dwudziestoletnim) mężczyźnie sprawiły, że w ręce bezpieki wpadły przedmioty i dokumenty cenne dla całej organizacji. W zarekwirowanych w dniu aresztowania workach znajdowały się materiały pozyskane podczas akcji ekspropriacyjnej na spółdzielnię w Pustelniku (10 października 1950 r.), pistolet maszynowy PPSz, zdobyty podczas akcji na stacji kolejowej w Pomiechówku, oraz broń i torba polowa z dokumentacją oddziału, należące do „Roja”.
St. sierż. Mieczysław Dziemieszkiewicz ps. „Rój”, 1948 r. (fot. z zasobu AIPN)
Mundur Wincentego Morawskiego ps. „Rota”, żołnierza oddziału Narodowego Zjednoczenia Wojskowego st. sierżanta Mieczysława Dziemieszkiewicza ps. „Rój, uczestnika akcji na stację PKP w Pomiechówku. Mundur został zarekwirowany przez UB po aresztowaniu „Roty” 20 października 1950 r. (fot. z zasobu AIPN)
Jednym ze zdekonspirowanych zeznaniami „Roty” współpracowników NZW był Stanisław Zacheja z Nowego Cygowa w pow. radzymińskim. W bunkrze, wybudowanym pod jego domem, stanowiącym dotąd bezpieczne schronienie członków oddziału, funkcjonariusze UB i żołnierze KBW odnaleźli bogaty arsenał broni, dobra pozyskane w trakcie akcji zbrojnych i ekspropriacyjnych, a także osobiste rzeczy „Roja” i jego podwładnych.
Wśród zarekwirowanych w trakcie śledztwa artefaktów były też dwie pieczęcie: okrągła Komendy Powiatu NZW krypt. „Wisła” oraz prostokątna z napisem „WOJENNY KOMENDANT »RÓJ«”. Pierwsza z nich, przechowywana obecnie z zasobie Archiwum IPN w Warszawie, była prezentowana w 2023 r. w ramach projektu edukacyjno-wystawienniczego „Historia w artefaktach zapisana”.
Pieczęć Komendy Powiatu NZW krypt. „Wisła” zarekwirowana przez UB po aresztowaniu Wincentego Morawskiego ps. „Rota”, 20 października 1950 r. Pieczęć była prezentowana w Izbie Pamięci Strzelecka 8 w Warszawie w listopadzie 2023 r. w ramach projektu edukacyjno-wystawienniczego Archiwum IPN „Historia w artefaktach zapisana” (fot. AIPN)
Odciski pieczęci znalezionych przy aresztowanym 20 października 1950 r. Wincentym Morawskim ps. „Rota”: „N.Z.W. K.P. Wisła” oraz „WOJENNY KOMENDANT »RÓJ«” (z zasobu AIPN)
Proces i śmierć
Wincenty Morawski stanął przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie 27 lutego 1951 r. oskarżony o „udział w związku zbrodniczym NZW […] pod dowództwem ps. »Roja«, w którym pełnił funkcję członka, posługując się pseudonimem »Rota«”, a także przechowywanie nielegalnie posiadanej broni palnej. Decydujące znaczenie w trakcie toczącego się procesu miał jednak udział „Roty” w akcji przeprowadzonej przez patrol „Roja” na stacji kolejowej w Pomiechówku 28 sierpnia 1950 r.
Uznany za współwinnego dokonania zamachu na trzech funkcjonariuszy MO, jak również na funkcjonariusza SOK, któremu odebrano karabin, i kierownika pociągu, któremu pod groźbą użycia broni uniemożliwiono danie sygnału do odejścia pociągu, został 27 lutego 1951 r. skazany na karę śmierci z pozbawieniem praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia.
Odpis pierwszej strony wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z 27 lutego 1951 r., skazującego Wincentego Morawskiego na karę śmierci z pozbawieniem praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia (z zasobu AIPN)
Protokół wykonania kary śmierci. Wincenty Morawski został stracony przez rozstrzelanie 16 kwietnia 1951 r. Wyrok wykonał kat więzienia mokotowskiego w Warszawie – Aleksander Drej (z zasobu AIPN)
Prezydent Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski. „Rota” został stracony w więzieniu przy ul. Rakowieckiej w Warszawie 16 kwietnia 1951 r. Wyrok przez rozstrzelanie wykonał osławiony kat więzienia mokotowskiego Aleksander Drej.
* * *
W zasobie Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się materiały archiwalne, dzięki którym możliwe jest odtworzenie opisanych wyżej wydarzeń, poznanie przebiegu służby „Roty” w oddziale NZW st. sierż. „Roja”, zatrzymania na Dworcu Wschodnim w Warszawie, śledztwa i procesu sądowego. Głównym źródłem są akta śledcze oraz sądowe zawierające zeznania świadków. Informacje na ten temat można odnaleźć również w materiałach operacyjnych organów bezpieczeństwa oraz w dokumentacji administracyjnej, w tym w aktach osobowych funkcjonariuszy MO.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
