Prezydentura Raczkiewicza pokazuje dramatyczne uwikłanie legalnych władz RP w meandry polityki międzynarodowej w latach II wojny światowej i bezpośrednio po jej zakończeniu.
Państwowiec z krwi i kości
Władysław Raczkiewicz urodził się 28 stycznia 1885 r. w Kutaisi na terenie Gruzji. W 1903 r. ukończył gimnazjum w Twerze i podjął studia na Uniwersytecie w Petersburgu. Ponieważ udzielał się w polskich organizacjach niepodległościowych, groziły mu represje, dlatego przeniósł się do estońskiego Dorpatu (obecnie Tartu). Tam w 1911 r. ukończył studia prawnicze, odbył roczną służbę wojskową, po czym prowadził praktykę adwokacką w Mińsku.
Podczas I wojny światowej powołany do wojska rosyjskiego, po wybuchu rewolucji lutowej 1917 r. został współorganizatorem i przewodniczącym Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego (Naczpolu), a następnie członkiem Rady Naczelnej Polskiej Siły Zbrojnej. Gremia te zajmowały się tworzeniem polskich formacji wojskowych w Rosji. W latach 1918–1920 miał znaczący udział w tworzeniu polskich ochotniczych jednostek wojskowych na terenach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, a także w administrowaniu przejmowanymi przez RP terenami.
Przedstawiciele najwyższych władz RP w kondukcie pogrzebowym marsz. Józefa Piłsudskiego na Rynku Głównym w Krakowie. Na przedzie widoczny premier Walery Sławek, za nim marszałek sejmu Kazimierz Świtalski (po lewej) oraz marszałek senatu Władysław Raczkiewicz. 18 maja 1935 r. (fot. z zasobu AIPN)
Kompania Zamkowa w Zamku Królewskim w Warszawie podczas powitania prezydenta RP Ignacego Mościckiego (z lewej) w towarzystwie ministra spraw zagranicznych Józefa Becka (pośrodku) i generalnego inspektora sił zbrojnych marsz. Edwarda Rydza-Śmigłego, 1939 r. (fot. Witold Pikiel, z zasobu AIPN)
Był patriotą i państwowcem z krwi i kości. W dwudziestoleciu międzywojennym kilkakrotnie sprawował urząd ministra spraw wewnętrznych (1921, 1925–1926, 1935–1936) oraz wojewody: nowogródzkiego (1921–1924), wileńskiego (1926–1930), krakowskiego (1935) i pomorskiego (1936–1939). W latach 1930–1935 był senatorem z listy BBWR oraz marszałkiem Senatu RP. Jako prezes powołanego w 1934 r. Światowego Związku Polaków z Zagranicy (Światpolu) znany był w kręgach polonijnych.
Prezydent poza krajem
Po wybuchu II wojny światowej na polecenie premiera Felicjana Sławoja Składkowskiego udał się przez Rumunię do Paryża. Docelowo miał wyjechać do USA, aby tam organizować pomoc dla kraju.
Pierwsza strona Odezwa Światowego Związku Polaków z Zagranicy (Światpolu) dotycząca pomocy Polonii dla zaatakowanej ojczyzny, podpisana przez prezesa Światpolu Władysława Raczkiewicza i pierwszego wiceprezesa tej organizacji Bronisława Hełczyńskiego. Warszawa, 2 września 1939 r. (ze zbiorów Biblioteki Narodowej – Polona)
Tuż po agresji sowieckiej na Polskę 17 września 1939 r. wysocy przedstawiciele polskich władz, w tym prezydent RP Ignacy Mościcki, minister spraw zagranicznych Józef Beck i marsz. Edward Rydz-Śmigły, przekroczyli granicę Rumunii i zostali w tym państwie internowani. Prezydent Mościcki, w celu zachowania ciągłości władz państwowych poza granicami ogarniętej wojną Polski, na mocy Konstytucji kwietniowej z 1935 r. przekazał swój urząd gen. Bolesławowi Wieniawie-Długoszowskiemu, byłemu adiutantowi marsz. Józefa Piłsudskiego, wówczas ambasadorowi RP w Rzymie. Wywołało to jednak sprzeciw opozycji antysanacyjnej oraz Francji, na której terenie powstawał polski rząd na uchodźstwie. Prezydentem RP został w tej sytuacji Władysław Raczkiewicz – również pochodzący z obozu sanacji, ceniony jednak jako dobry administrator i człowiek zdolny do kompromisu.
Zawsze starał się godnie reprezentować interesy Rzeczypospolitej. Specjalnym dekretem unieważnił wszelkie akty prawne okupantów na ziemiach polskich. Wydał również dekret o odpowiedzialności karnej za zbrodnie wojenne. Konsekwentnie stał na stanowisku, że jakiekolwiek porozumienie z Sowietami powinno być uwarunkowane przywróceniem wschodniej granicy Polski sprzed września 1939 r. Zabiegał o informowanie międzynarodowej opinii publicznej o eksterminacji Polaków i Żydów. Czynił wysiłki dyplomatyczne na rzecz pomocy Powstaniu Warszawskiemu.
![Prezydent Władysław Raczkiewicz. Podpis na odwrocie (w języku angielskim) głosi: „[…] wykonany ostatnio portret Władysława Raczkiewicza, byłego marszałka Senatu RP, zaprzysiężonego na prezydenta Polski w nowych władzach [RP] na uchodźstwie powołanych w Paryżu. […] 30 września 1939 r.” (fot. z zasobu AIPN)](/dokumenty/zalaczniki/166/166-201024.jpg)
Prezydent Władysław Raczkiewicz. Podpis na odwrocie (w języku angielskim) głosi: „[…] wykonany ostatnio portret Władysława Raczkiewicza, byłego marszałka Senatu RP, zaprzysiężonego na prezydenta Polski w nowych władzach [RP] na uchodźstwie powołanych w Paryżu. […] 30 września 1939 r.” (fot. z zasobu AIPN)
Prezydent Władysław Raczkiewicz. Po klęsce Francji w czerwcu 1940 r. polskie władze na uchodźstwie zostały przyjęte w Londynie, gdzie funkcjonowały aż do grudnia 1990 r. Londyn, 1941 r. (fot. z zasobu AIPN)
Bodaj najtrudniejsze momenty dla Władysława Raczkiewicza jako prezydenta to niełatwa współpraca z premierem Władysławem Sikorskim (w tym konflikt dotyczący zawarcia w lipcu 1941 r. układu Sikorski–Majski, czemu prezydent ostro się sprzeciwiał), fatalne dla Polski ustępstwa aliantów na rzecz ZSRS (począwszy od konferencji teherańskiej w końcu 1943 r.), wymuszona przez Brytyjczyków zmiana na stanowisku Naczelnego Wodza (na miejsce gen. Kazimierza Sosnkowskiego, krytycznego wobec postawy aliantów, 30 września 1944 r. prezydent powołał Tadeusza Bora-Komorowskiego), wreszcie dymisja kolejnego premiera – Stanisława Mikołajczyka – w listopadzie 1944 r. i jego wejście do utworzonego wspólnego z komunistami Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej w czerwcu 1945 r.
Spotkanie prezydenta RP Władysława Raczkiewicza (po lewej) z premierem Tomaszem Arciszewskim. Londyn, między 29 listopada 1944 a 31 grudnia 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
* * *
Odkąd w lipcu 1945 r. zachodni sojusznicy odmówili uznania Rządowi RP na Uchodźstwie (pod przewodnictwem premiera Tomasza Arciszewskiego), za oficjalne przedstawicielstwo Polski uznając TRJN, rola polskich władz na uchodźstwie miała już wymiar w zasadzie symboliczny.
Władysław Raczkiewicz zmarł 6 czerwca 1947 r. w Wielkiej Brytanii, w Ruthin, spoczął na cmentarzu w Newark. W roku 2022 jego szczątki ekshumowano i pochowano w Mauzoleum Prezydentów RP w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie.
Trumna ze szczątkami Władysława Raczkiewicza podczas uroczystości powitania na lotnisku Okęcie w Warszawie przed uroczystym pogrzebem prezydentów RP. 12 listopada 2022 r. (fot. Mikołaj Bujak, IPN)
Sarkofag Władysława Raczkiewicza w Mauzoleum Prezydentów Rzeczypospolitej w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie. 28 listopada 2022 r. (fot. Aleksander Dąbrowicz/Wikimedia Commons/CC BY-SA 4.0)
Sylwetka Władysława Raczkiewicza na ekspozycji Izby Pamięci Prezydentów RP na uchodźstwie. 12 listopada 2022 r. (fot. Mikołaj Bujak, IPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
