Historia twierdzy Modlin sięga początków drugiej połowy XVII w. W czasie wojny polsko-szwedzkiej (1655-1660), nazywanej też drugą wojną północną, w okolicach Modlina zostały wybudowane fortyfikacje polowe. W okresie I Rzeczpospolitej istniały plany wybudowania w tym miejscu twierdzy, które nie zostały jednak zrealizowane.
Dzieje twierdzy Modlin
1 grudnia 1806 r. w Poznaniu Napoleon Bonaparte wydał rozkaz ufortyfikowania przyczółków w Wyszogrodzie, Serocku, Modlinie i na Pradze. Twórcą pierwszych planów twierdzy był francuski generał, inżynier i fortyfikator, François de Chasseloup-Laubat.
Po klęsce wyprawy Napoleona na Moskwę, twierdza Modlin była po raz pierwszy w swojej historii oblegana przez wojska rosyjskie, dowodzone przez gen. Iwana Paskiewicza. Ponownie była przez nie oblegana w okresie powstania listopadowego i wojny polsko-rosyjskiej 1831 r. Skapitulowała 9 października 1831 r.
Fragment terenu twierdzy Modlin na przedpolu cytadeli – widok z samolotu niemieckiego. Wrzesień, 1939 r. (fot. Hugo Jäger, z zasobu AIPN)
Po klęsce powstania listopadowego oraz likwidacji autonomii Królestwa Polskiego władze rosyjskie przystąpiły do jej rozbudowy i modernizacji celem ochrony zachodnich granic cesarstwa rosyjskiego oraz przeciwdziałania polskim próbom powstańczym. W 1834 r. nazwa Modlin została zmieniona na Nowogeorgijewsk dla podkreślenia rosyjskiej dominacji na ziemiach polskich.
W latach sześćdziesiątych i osiemdziesiątych XIX w. twierdza Modlin była modernizowana i rozbudowywana celem dostosowania jej do bardzo szybko zmieniającego się pola walki oraz rozwoju artylerii lufowej dużych kalibrów poprzez wprowadzenie amunicji scalonej i prochów bezdymnych, co miało wpływ na rosyjską szkołę budowy twierdz. Prace ten kontynuowano na początku XX w.
W okresie I wojny światowej twierdza Modlin nie spełniła oczekiwań rosyjskiego dowództwa. Była oblężona przez wojska niemieckie od 9 do 20 sierpnia 1915 r.
Oddziały niemieckie przeprawiają się przez Narew pod Modlinem po prowizorycznym moście wzniesionym przez saperów. Autor: Dahms (Propaganda-Kompanie). Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej, pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
Eksplozja składów w twierdzy Modlin podczas bombardowania przez niemieckie lotnictwo – widok z samolotu od strony północnej. Wrzesień, 1939 r. (fot. z zasobu AIPN)
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. twierdza stała się bardzo ważnym garnizonem Wojska Polskiego. W trakcie wojny polsko-bolszewickiej stanowiła główny punkt oporu 5. Armii gen. Władysława Sikorskiego na linii Wkry.
W okresie międzywojennym twierdza Modlin stanowiła jeden z najważniejszych garnizonów oraz magazynów zaopatrzenia. Ponadto znajdowały się w niej: port wojenny, stocznia rzeczna, Szkoła Podchorążych Broni Pancernej, Centrum Wyszkolenia Saperów. Pełniła równocześnie funkcję poligonu fortecznego, na którym testowano kopuły pancerne i obserwacyjne.
Fragment uszkodzonego przez wybuch bomby lotniczej skrzydła koszar cytadeli twierdzy Modlin, 29 września 1939 r. Autor: Dahms (Propaganda-Kompanie). Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej, pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
Brama Ostrołęcka prowadząca do cytadeli twierdzy Modlin po kapitulacji załogi twierdzy – widok od zewnątrz, 29 września 1939 r. Autor: Dahms (Propaganda-Kompanie). Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej, pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
Walki we wrześniu 1939 r.
We wrześniu 1939 r. w twierdzy Modlin początkowo stacjonowali żołnierze 8. Dywizji Piechoty. Znajdował się w niej również sztab Armii „Modlin”. Po zakończeniu walk granicznych oddziały Armii „Modlin” zasiliły siły obrońców twierdzy. 10 września 1939 r. część oddziałów niemieckiego II Korpusu Armijnego podeszła pod twierdzę, prowadząc działania ofensywne. 13 września 1939 r. do Modlina wkroczyło część oddziałów Armii „Łódź”, liczących ok. 15 000 żołnierzy, dowodzonych przez gen. Wiktora Thommée, który przejął dowodzenie nad Obozem Warownym Modlin. W tym samym dniu, po przekroczeniu Bugo-Narwi od północy i południowego wschodu, podeszły pod twierdzę Modlin główne siły niemieckiego II Korpusu Armijnego dowodzone przez gen. Adolfa Straussa.
18 września 1939 r. rozpoczęło się niemieckie natarcie na Modlin, wsparte intensywnym ostrzałem artyleryjskim i silnymi nalotami lotniczymi dokonywanymi przez ok. 100 samolotów. Tego samego dnia niemiecka 228. Dywizja Piechoty zaatakowała Nowy Dwór Mazowiecki i została odparta przez 32. Pułk Piechoty z 8. Dywizji Piechoty, wspierany ogniem artyleryjskim przez 1. Dywizjon 8. Pułku Artylerii Lekkiej i 2. Dywizjon 4. Pułku Artylerii Ciężkiej.
Dowódca obrony twierdzy w Modlinie, gen. bryg. Wiktor Thommée, idzie w towarzystwie kilku oficerów na spotkanie przedstawicieli dowództwa wojsk niemieckich oblegających twierdzę Modlin, 28 września 1939 r. (fot. z zasobu AIPN)
Dowódca niemieckiego II Korpusu Armijnego generał piechoty Adolf Strauss (pośrodku) opuszcza pałac w Jabłonnie po podpisaniu porozumienia o kapitulacji twierdzy Modlin, 29 września 1939 r. (fot. z zasobu AIPN)
21 września 1939 r., po pokonaniu w bitwie nad Bzurą oddziałów Wojska Polskiego dowodzonych przez gen. Tadeusza Kutrzebę, pod twierdzę Modlin przybył niemiecki XV Korpus Zmotoryzowany (XV Korpus Armijny), dowodzony przez gen. Hermana Hotha. Po pewnym czasie został on zastąpiony przez 213. Dywizję Piechoty i 221. Dywizję Piechoty.
24 września 1939 r. niemiecki II Korpus rozpoczął przygotowania do generalnego ataku na twierdzę Modlin. 27 września nastąpił niemiecki atak, który został odparty przez obrońców twierdzy, przynosząc atakującym znaczne straty. Następnego dnia, tj. 28 września 1939 r., nastąpiło zawieszenie broni wskutek wyczerpywania się zapasów żywności, środków opatrunkowych, amunicji.
Kapitulacja
29 września 1939 r. o godz. 8.00 gen. Wiktor Thommee spotkał się z gen. Adolfem Straussem pod Suchocinem na szosie Jabłonna-Nowy Dwór Mazowiecki i podpisał akt kapitulacji. Zgodnie z nim Niemcy mieli pozwolić polskim żołnierzom na powrót do domu, nie wywozić załogi twierdzy poza obszar Polski, zaopatrzyć rannych w niezbędne środki. Straty polskie w czasie walk o twierdzę Modlin wyniosły ok. 1300 zabitych, w tym m.in. 50 oficerów i podchorążych.
Należy stwierdzić, iż Niemcy złamali warunki kapitulacji łapiąc żołnierzy i wywożąc ich na teren III Rzeszy. Warto przy tym dodać, że już po podpisaniu kapitulacji żołnierze SS z Dywizji Pancernej Kempf zaatakowali pod Zakroczymiem żołnierzy polskich z 2. Dywizji Piechoty Legionów, którzy byli w trakcie składania broni, zabijając 500 jeńców i 100 cywili.
Żołnierze polscy z załogi twierdzy Modlin czekający po kapitulacji przed jednym z wejść do cytadeli przed udaniem się do niewoli – widok z bramy, 29 września 1939 r. Autor: Dahms (Propaganda-Kompanie). Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej, pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
Broń załogi jednego z fortów twierdzy Modlin zgromadzona po kapitulacji, 29 września 1939 r. Autor: Dahms (Propaganda-Kompanie). Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej, pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
