Podstawy do sformułowania oskarżeń o szpiegostwo dawała NKWD zwykle historia życia aresztowanych. Ukazuje to m.in. sprawa Tomasza Jagiełły (sprawa nr 38629).
Kierowca z Tyśmienicy
Tomasz Jagiełło, s. Teodora, urodził się w 1893 r. w Tyśmienicy, w byłej guberni siedleckiej. W 1914 r. został powołany do armii carskiej, w której służył w stopniu szeregowego w 1. Kawaleryjskim Dywizjonie Artylerii.
Historia Tomasza Jagiełły wyraźnie wskazuje na bezpodstawne, motywowane rozkazami NKWD, represyjne działania. (…) Jak na sowiecki sposób traktowania ludzi, miał niezwykle dużo szczęścia.
Po demobilizacji, w 1918 r., wstąpił do wojsk inżynieryjnych w Tbilisi. Kiedy w 1919 r. w Batumi przebywały wojska angielskie, Jagiełło zgłosił się na ochotnika do pracy w charakterze szofera. Miał wozić angielskiego inżyniera Dotona, a następnie członków sztabu, w tym generał-gubernatora Jamesa Cooke-Collisa. W 1920 r., w okresie władzy mienszewików, pracował w Batumi jako kierowca.
W latach 1920–1925 posiadał obywatelstwo polskie. W Polsce mieszkali jego dwaj bracia i dwie siostry, z którymi utrzymywał kontakt do aresztowania w 1931 r. W latach 1922–1925 r. Jagiełło pracował w charakterze kierowcy przy Zakładach Wytopu Miedzi, które należały do Ferdynanda Siemensa.
Inscenizacja. Spętane ręce. Grupa Rekonstrukcyjno-Filmowa Bemowo, fot. C. Pomykało. Zdjęcie prezentowane w wystawie Archiwum IPN z 2018 r. pt. „Rozkaz nr 00485. Antypolska operacja NKWD na sowieckiej Ukrainie 1937–1938”
Dwa wyroki
W ramach pracy często i długo bywał w Turcji. Miał wtedy (według NKWD) zajmować się kontrabandą i utrzymywać kontakty z białogwardzistami. Po likwidacji fabryki w 1925 r. przyjął obywatelstwo sowieckie i podejmował pracę w różnych instytucjach publicznych, ale nie na długo.
Kiedy otwierano konsulat włoski w Batumi, starał się uzyskać w nim pracę. Odwiedzanie konsulatu starał się ukryć przed sowieckimi władzami. W latach 1925–1929 był kierowcą batumskiej kontroli granicznej, a w latach 1930–1931 szoferem w garażach Centralnego Komitetu Wykonawczego Adżarskiej SRS.
O pierwszym aresztowaniu pod zarzutem szpiegostwa zadecydowały wiarygodne przesłanki – praca wśród obcokrajowców i stałe wyjazdy do Turcji.
21 lutego 1931 r. został aresztowany z art. 58-6 (szpiegostwo) i 58-27 (naruszenie przepisów dewizowych) KK Gruzińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej. Przy rewizji znaleziono u niego w domu złote carskie czekanki (495 sztuk) i złote tureckie liry (81 sztuk), obcą walutę w gotówce oraz kosztowności. Wszystko to uznano za nabyte w sposób nielegalny.
Zabezpieczono także korespondencję i fotografie z angielskimi żołnierzami. Kolegium Specjalne GPU Adżarskiej ASRS uznało go winnym zarzutów i 9 czerwca 1931 r. skazało na 5 lat łagrów. Jagiełło nieustannie odwoływał się od wyroku. 23 września 1931 r. Kolegium Specjalne GPU ds. wysyłek administracyjnych złagodziło mu karę do 3 lat łagrów. Odbywał ją w Białomorsko-Bałtyckim Łagrze OGPU.
Protokół nr 16 z posiedzenia Trójki przy NKWD GSRS zawierający postanowienie, aby: „JAGIEŁŁO Tomasza, s. Teodora, ur. w 1893 r., skierować do ITŁ na pięć lat, odbywanie kary liczyć od 17 IV 1938 r.”. Tbilisi, 29 września 1938 r. Dokument pozyskany do zasobu IPN z Archiwum MSW Gruzji
Decyzją Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRS z 27 sierpnia 1933 r. został z niego wcześniej zwolniony. Po odbyciu kary wrócił do Suchumi i podjął pracę jako prywatny kierowca.
W obydwu przypadkach Jagielle nie udowodniono zarzutów, uznano niewinność i przedterminowo zwolniono.
Z uwagi na swoje wcześniejsze kontakty i zachowanie został 17 kwietnia 1938 r. ponownie aresztowany i oskarżony z art. 58-10 KK GSRS o szpiegostwo i działalność kontrrewolucyjną. Do niczego się nie przyznał.
29 września 1938 r. został skazany przez „trójkę specjalną” w operacji polskiej na 5 lat ITŁ i skierowany do Siewuralłagu, do miasta Karielino (obwód swierdłowski). Postanowieniem NKWD GSRS z 21 lipca 1939 r. został uznany za niewinnego i 13 sierpnia 1939 r. zwolniony z obozu. Jego dalsze losy pozostają nieznane.
* * *
Historia Tomasza Jagiełły wyraźnie wskazuje na bezpodstawne, motywowane rozkazami NKWD, represyjne działania. O pierwszym aresztowaniu pod zarzutem szpiegostwa zadecydowały wiarygodne przesłanki – praca wśród obcokrajowców i stałe wyjazdy do Turcji. Za drugim razem odwołano się tylko do faktu pierwszego aresztowania i rozkazu 00485. W obydwu przypadkach Jagielle nie udowodniono zarzutów, uznano niewinność i przedterminowo zwolniono. Jak na sowiecki sposób traktowania ludzi, miał niezwykle dużo szczęścia.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
