Proszę czekać,
trwa ładowanie strony...

„Nie mogę o tym pisać ani myśleć”
POLECAMY
Artykuł

„Nie mogę o tym pisać ani myśleć”

Autor: Jarosław Szarek
Pragnienie opisania dramatu niewinnych ofiar systemu komunistycznego – niewyobrażalnego doświadczenia ich samych oraz cierpień rodzin więzionych i traconych – stawało się jedyną pociechą w tych trudnych chwilach. Niosło nadzieję, że ich tragedia nie zostanie zapomniana, że „opisanie” i tym samym zachowanie pamięci nie tylko nada sens ich kaźni, ale również będzie wymierzeniem sprawiedliwości.
„Operacja polska” 1937-1938 na tle mechanizmów Wielkiego Terroru
DLA WNIKLIWYCH
Wywiad

„Operacja polska” 1937-1938 na tle mechanizmów Wielkiego Terroru

Autor: Henryk Głębocki, Nikita Pietrow
Z wiceprzewodniczącym Rady Centrum Naukowo-Informacyjnego i Edukacyjnego Stowarzyszenia „Memoriał” Nikitą Pietrowem rozmawia Henryk Głębocki
„Operacja polska” 1937–1938 w Ukraińskiej SRS. Antypolski wymiar rozkazu NKWD nr 00485
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

„Operacja polska” 1937–1938 w Ukraińskiej SRS. Antypolski wymiar rozkazu NKWD nr 00485

Autor: Marcin Majewski
W opinii wielu czołowych bolszewickich działaczy partyjnych Polacy zamieszkujący Rosję Sowiecką stanowili zagrożenie i byli grupą, do której komunistyczna władza nie miała zaufania. Zakładano, że w przypadku wybuchu wojny zdradzą ją – a wobec tego należy najaktywniejszych zlikwidować lub uwięzić w obozach koncentracyjnych, a resztę zastraszyć i różnymi metodami sparaliżować ich działania.
Czym była „Operacja Polska”?
POLECAMY
Artykuł

Czym była „Operacja Polska”?

Autor: Anna Zechenter
Mordowano ich masowo – najpierw na podstawie list zatwierdzanych w Moskwie, potem brano ofiary jak popadło, byle ich nazwiska brzmiały z polska. Aby zaspokoić oczekiwania moskiewskiej centrali, NKWD wyszukiwał Polaków nawet w książkach telefonicznych.
Dokumenty „Operacji polskiej” w Gruzji. Protokół specjalnej Trójki NKWD
POLECAMY
Artykuł

Dokumenty „Operacji polskiej” w Gruzji. Protokół specjalnej Trójki NKWD

Autor: Stanisław Koller
Operacja polska NKWD stanowiła wzór dla kolejnych fal terroru. Odstąpiono od najprostszych pozorów procesu. Liczba osób represjonowanych w operacjach narodowościowych była tak duża, że nawet specjalnie powołane organy nie nadążały z wydawaniem wyroków.
Audio/Video

Fragment książki poświęconej rozkazowi sowieckiego NKWD z 1937 r. „Bez winy i bez przyszłości. Losy członków rodzin zdrajców ojczyzny represjonowanych na mocy rozkazu NKWD nr 00486”. Czym była „operacja polska NKWD”? O czym mówił rozkaz 00486 i kogo dotyczył?

Autor: Iwan Kozłowski, Mariusz Kwaśniak, Bożena Witowicz, Paweł Zielony
Ludobójstwo przed wojenną zagładą. „Operacja polska” NKWD
POLECAMY
Artykuł

Ludobójstwo przed wojenną zagładą. „Operacja polska” NKWD

Autor: Marek Klecel
W połowie lat 30. XX wieku zaczęły się deportacje ludności polskiej z ziem, które po traktacie ryskim znalazły się w granicach Sowdepii. Zaraz potem, w latach 1937–1938, przyszła „operacja polska”: za samo pochodzenie NKWD zamordowało – jako szpiegów lub wrogów ZSRS – co najmniej 111 tys. Polaków.
Nowe dokumenty archiwalne do dziejów „Dzierżyńszczyzny”
TYLKO U NAS
Artykuł

Nowe dokumenty archiwalne do dziejów „Dzierżyńszczyzny”

Autor: Jan Szumski
Tragiczne dzieje polskiej mniejszości narodowej w Związku Sowieckim od początku lat 90. ubiegłego stulecia funkcjonują w obiegu historiograficznym głównie za sprawą pionierskiej rozprawy prof. Mikołaja Iwanowa Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921–1939.
Operacja polska NKWD (1937-38)
POLECAMY
Artykuł

Operacja polska NKWD (1937-38)

Autor: Bartłomiej Nowak
Mijając Pomnik Poległymi Pomordowanym na Wschodzie, przy zbiegu ulic Muranowskiej i Andersa w Warszawie warto się przyjrzeć szczegółom. Monument otrzymał 11 sierpnia 2018 roku nowy element – tablicę pamiątkową w kształcie podkładu kolejowego, poświęconą ofiarom „Operacji polskiej” z lat 1937-1938.
Polacy i Wielki Terror we wspomnieniach i dokumentach
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Polacy i Wielki Terror we wspomnieniach i dokumentach

Autor: Marek Klecel
Wielki Terror, rozpętany w Związku Sowieckim w latach trzydziestych ubiegłego wieku, pochłonął miliony ofiar na długo przed wybuchem II wojny światowej. Szczególnie bezwzględne represje dotknęły naszych rodaków.
Polscy komuniści: cena zaprzaństwa
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Polscy komuniści: cena zaprzaństwa

Autor: Dawid Zagził
Przywódca Komunistycznej Partii Polski, Julian Leszczyński-Leński, został aresztowany w Moskwie w czerwcu 1937 r. Oskarżono go o współpracę z polskim wywiadem oraz o udział w organizacji „szpiegowsko-terrorystycznej”.
Postawiłam krzyż na grobie dziadka
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Postawiłam krzyż na grobie dziadka

Autor: Teresa Zawadzka
Wszystko, co piękne, szczęśliwe i wartościowe Tereska usłyszała w domu w języku polskim. A na ulicy i w szkole musiała mówić po ukraińsku lub rosyjsku. W tych językach często słyszała obelgi i wyzwiska.
Sprawy śledcze Polaków represjonowanych w ZSRS. Sprawa Apolinarego Burkowskiego
POLECAMY
Artykuł

Sprawy śledcze Polaków represjonowanych w ZSRS. Sprawa Apolinarego Burkowskiego

Autor: Bożena Witowicz
Sprawa Apolinarego Burkowskiego jest nie tylko przykładem tego, jak w latach Wielkiego Terroru 1937-1938 tworzono sprawy z niczego, ale także jak sowieckie organy represji ukrywały wobec rodzin informacje o losie ich bliskich, zwodziły je i udzielały fałszywych informacji, by zataić swoją zbrodniczą działalność.
Sprawy śledcze Polaków represjonowanych w ZSRS. Sprawa Fortunata Baczyńskiego
POLECAMY
Artykuł

Sprawy śledcze Polaków represjonowanych w ZSRS. Sprawa Fortunata Baczyńskiego

Autor: Bożena Witowicz
Gdy w latach Wielkiego Terroru w ZSRS 1937-1938 realizowane były operacje systemowego metodycznego unicestwiania poszczególnych mniejszości narodowych – niemieckiej, greckiej, koreańskiej, fińskiej, łotewskiej etc. – ofiarami padli też Polacy.
Sprawy śledcze Polaków represjonowanych w ZSRS. Sprawa Janiny Orłowskiej
POLECAMY
Artykuł

Sprawy śledcze Polaków represjonowanych w ZSRS. Sprawa Janiny Orłowskiej

Autor: Bożena Witowicz
Ofiarami „operacji polskiej” byli głównie mężczyźni, powstało więc pytanie, co zrobić z rodzinami represjonowanych, głównie żonami i dziećmi, którzy dla reżimu sowieckiego stawali się „elementem społecznie niebezpiecznym” z racji pokrewieństwa z „wrogami ludu” – ich uprzednio skazanymi ojcami, mężami i braćmi.
Sprawy śledcze Polaków represjonowanych w ZSRS. Sprawa Leonardy Mazurek
POLECAMY
Artykuł

Sprawy śledcze Polaków represjonowanych w ZSRS. Sprawa Leonardy Mazurek

Autor: Bożena Witowicz
Sprawa Leonardy Mazurek jest przykładem tego, jak w okresie Wielkiego Terroru lat 1937-1938 sowieckie organy bezpieczeństwa państwowego w ramach różnych operacji narodowościowych, stosując represje na ogromną skalę, w tym wobec Polaków, doprowadzały do dramatów niewinnych ludzi.
Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937-1938). Sprawa Andrzeja Rutkowskiego
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937-1938). Sprawa Andrzeja Rutkowskiego

Autor: Stanisław Koller
Jedną z ofiar „operacji polskiej” w Gruzji stał się Andrzej Rutkowski, s. Stanisława, urodzony w 1886 r. w Warszawie. W akcie oskarżenia zacytowano przyznanie się Rutkowskiego do prowadzenia rozmów w duchu antysowieckim oraz do podjęcia współpracy z polskim wywiadem. NKWD wszystkim odwiedzającym konsulaty stawiał zarzut szpiegostwa. Tortury dopełniły resztę.
Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937-1938). Sprawa Zygmunta Tarnowskiego
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937-1938). Sprawa Zygmunta Tarnowskiego

Autor: Stanisław Koller
Nikołaj Jeżow nakazał całkowitą likwidację „dywersyjno-powstańczego zaplecza” Polskiej Organizacji Wojskowej (rozwiązanej w 1918 r.) i ludzkich rezerw polskiego wywiadu w ZSRS. W Gruzji, gdzie w latach 1937–1938 w rozproszeniu mieszkało mniej niż cztery tysiące Polaków, nawet wiarygodne upozorowanie działalności szpiegowskiej przez aparat terroru było praktycznie niemożliwe.
Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937–1938). Sprawa Antoniego Murawskiego
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937–1938). Sprawa Antoniego Murawskiego

Autor: Stanisław Koller
Oficjalnie Wielki Terror zapoczątkował rozkaz nr 00447 wydany przez Nikołaja Jeżowa 30 lipca 1937 r. Rozkaz Jeżowa wskazywał konkretne cele i, wzmacniając represje, wywołał lawinę aresztowań. Miał wpływ także na pracę organów sądowych, które pośpiesznie wydawały oczekiwane przez NKWD wyroki.
Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937–1938). Sprawa Heleny Walkiewicz
POLECAMY
Artykuł

Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937–1938). Sprawa Heleny Walkiewicz

Autor: Stanisław Koller
Los Heleny Walkiewicz świadczy o szczególnie surowym traktowaniu przez NKWD Polaków w ZSRS. Nieletniej sierocie zarzucono m.in. działalność kontrrewolucyjną i szpiegostwo. Jej główną winą było to, że była Polką.
Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937–1938). Sprawa Tomasza Jagiełły
POLECAMY
Artykuł

Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937–1938). Sprawa Tomasza Jagiełły

Autor: Stanisław Koller
Badacze Wielkiego Terroru często zadają sobie pytanie o prawdziwość oskarżeń kierowanych przez NKWD wobec aresztowanych. Większość dochodzi do wniosku, że oskarżenia były absolutnie fałszywe, a dowody spreparowane. I tak rzeczywiście było.
Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937–1938). Sprawa Wiktora Zakrzewskiego
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937–1938). Sprawa Wiktora Zakrzewskiego

Autor: Stanisław Koller
Zamiast zbierać i analizować dowody, śledczy z NKWD cały wysiłek wkładali w przekonanie zatrzymanego, że jest szpiegiem. W protokole przesłuchania Wiktora Zakrzewskiego nie znajdziemy pytań podchwytliwych czy naprowadzających na szczegółowe zagadnienia związane z demaskowaniem siatki wywiadowczej. Śledczym zależało tylko na przyznaniu się do winy.
Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937–1938). Sprawa Witolda Ledzińskiego
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Sprawy śledcze Wielkiego Terroru w Gruzji (1937–1938). Sprawa Witolda Ledzińskiego

Autor: Stanisław Koller
Sowiecka propaganda na każdym kroku uzasadniała działania partii i rządu. Miało to miejsce w lokalnej prasie, radiu, na plakatach propagandowych, w klubach i szkołach, przed projekcjami filmów w kinach, podczas pogadanek na zebraniach partyjnych, a nawet w inscenizowanych rozmowach towarzyskich.
Symbole Narodowe i nie tylko
WARTO ZAJRZEĆ
Artykuł

Symbole Narodowe i nie tylko

Autor: Mateusz Marek
2 maja obchodzimy Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej – jednego z symboli narodowych. Podstawowe symbole narodowe to: hymn, barwy i godło. Symbol to znak, który nas identyfikuje, odnosi się do przeszłości i wspólnej historii. Dzięki emocjom, które wzbudza, pozostaje w pamięci przez pokolenia.
Szukam prawdy o „podolskim Katyniu”
POLECAMY
Wywiad

Szukam prawdy o „podolskim Katyniu”

Autor: Anna Zechenter, Jerzy Wójcicki
O pierwszym ujawnionym miejscu zbrodni „operacji polskiej” NKWD z Jerzym Wójcickim, redaktorem naczelnym „Słowa Polskiego” w Winnicy, rozmawia Anna Zechenter.
Zaćmienie słońca i śmierć w gułagu. Sprawa Jana Wasika
POLECAMY
Artykuł

Zaćmienie słońca i śmierć w gułagu. Sprawa Jana Wasika

Autor: Stanisław Koller
Przykładem niewymiernie surowej kary, wymierzonej w okresie Wielkiego Terroru za publiczne wyrażenie swoich poglądów, jest sprawa przeciwko Janowi Wasikowi. Kilka komentarzy polskiego kolejarza wystarczyło, by spędził on resztę życia w łagrach.
Zagłada syberyjskiego Białegostoku
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Zagłada syberyjskiego Białegostoku

Autor: Anna Zechenter
Wieś na południu Syberii nosząca swojską nazwę Białystok (ros. Biełostok) oraz sąsiednie miejscowości założyli przybywający tu od końca XIX w. polscy osadnicy. Dorabiali się na ziemi wydartej tajdze, po 1917 r. opierali kolektywizacji i ateizacji, aż w latach 1937–1938, w „operacji polskiej” NKWD, prawie wszyscy mężczyźni zostali zgładzeni.
Zbrodniarze z NKWD przed sądem. Przypadek Żytomierza
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Zbrodniarze z NKWD przed sądem. Przypadek Żytomierza

Autor: Serhij Kokin
Część funkcjonariuszy NKWD, którzy z wielkim zaangażowaniem brali udział w Wielkim Terrorze lat 1937–1938, niedługo później – w ramach tzw. Beriowskiej czystki – została oskarżona o to, że podczas represji dopuścili się „pogwałcenia socjalis- tycznej praworządności”.
TEKSTY
TEMATY
Biblioteka cyfrowa
Audio/Video
English content
Księgarnia
Aktualności
Autorzy
O nas
Kontakt
Edukacja
postacie IPN
Spotkasz ich na Przystanku Historia
Józef Piłsudski, Anna Walentynowicz, mały Powstaniec – te trzy postacie przyjęliśmy jako symbolicznych reprezentantów trzech epok historii Polski w XX wieku – II Rzeczypospolitej, Polski pod rządami komunistów ale też Polski czasów II wojny światowej. Nasi bohaterowie kształtowali nie tylko dzieje Polski, ale też nasze wyobrażenia o wartościach moralnych: poświęcenia, odpowiedzialności, odwagi – dziś są już częścią historii, którą opisujemy. Temu ma służyć Przystanek Historia (autor zdjęcia małego Powstańca - Cezary Piwowarski)
Dowiedz się więcej
Redakcja portalu dokłada wszelkich starań, aby dotrzeć do wszystkich właścicieli (i dysponentów praw autorskich) zdjęć i innych materiałów, które są wykorzystywane na niniejszym portalu. Wszelkie osoby i instytucje, do których nie udało nam się dotrzeć prosimy o kontakt z redakcją.
IPN
Copyright © 2026 Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Wszelkie prawa zastrzeżone. ISSN 2719-8510