Nie jest to obraz niespójny, gdyż oba te nurty od XIX wieku istniały równolegle wobec siebie, co więcej – fascynacja Rosją zawsze odnosiła się do niektórych tylko aspektów „duszy rosyjskiej”. Rosyjska nieobliczalność, potęga i rosyjski „motłoch” budziły zawsze obawę w mieszczańskich i ustatkowanych Niemcach.
Obraz Rosjan w oczach Niemców był kształtowany przez przekazy podróżników, pierwszych dyplomatów, którzy w swoich pismach przekazali bardzo plastyczny i równocześnie jednoznacznie pejoratywny obraz mieszkańców Rosji. Nadane Rosjanom w pierwszych opisach i traktatach określenia barbarzyńca, kałmuk, Hun dominowały do początku XIX wieku.
Trend ten został wzmocniony w zjednoczonych Niemczech przez fascynację rosyjską sztuką, a szczególnie literaturą. Podkreślić jednak należy, że zauroczenie Rosją nie wyparło silnych w społeczeństwie niemieckim rosyjskich fobii, dla większości Niemców Rosjanin nadal był barbarzyńcą.
Trend ten został wzmocniony w zjednoczonych Niemczech przez fascynację rosyjską sztuką, a szczególnie literaturą. Podkreślić jednak należy, że zauroczenie Rosją nie wyparło silnych w społeczeństwie niemieckim rosyjskich fobii, dla większości Niemców Rosjanin nadal był barbarzyńcą. Rewolucja rosyjska, bolszewizm i II wojna światowa przypomniały Niemcom, że Rosjanin to też prymitywny morderca i gwałciciel, co Rosjanie wręcz empirycznie udowodnili wkraczając do Niemiec w 1945 r. Wtedy znowu zaczął dominować obraz negatywny, bardzo uproszczony, wręcz stereotypowy, a nielicznym niemieckim rusofilom trudno było znaleźć argumenty, aby przekonać rodaków do bardziej racjonalnej oceny.
Rewolucja 1968 roku i okres odprężenia w latach 70-tych ponownie otworzył furtkę literaturze i sztuce rosyjskiej w Niemczech, dotyczyło to szczególnie elit intelektualnych, skupionych wokół ośrodków naukowych, a przede wszystkim uniwersytetów. Objęcie władzy przez Gorbaczowa w Związku Sowieckim i jego zgoda na zjednoczenie Niemiec wywołało istną falę rusofilstwa w Niemczech. Późniejsze interwencje rosyjskie na Litwie, w Gruzji, Czeczenii a szczególnie agresja na Ukrainę ostudziły ten zapał i chyba ostatecznie pogrzebały wiarę Niemców w polityczne ucywilizowanie Rosji.
Moskwicini ze scytyjskiego kraju
Już w XII i XIII wieku w kronikach niemieckich, w pieśniach minnesingerów pojawiają się pierwsze wzmianki na temat mieszkańców mitycznej Rosji. Pojęcia: Russland, Riusze, Reussen podobnie jak w późniejszych wiekach nie zawsze mają konotację geograficzną, lecz raczej są synonimami dzikości, barbarzyństwa i pogaństwa. Żyjący w drugiej połowie XVI wieku profesor poezji i historii Philipp Nicodemus Frischlin, opisując poselstwo z Moskwy, które przybyło do Regensburga napisał:
„Moskwicini ze scytyjskiego kraju. Zgromadzenie dzikie i straszniejsze od Turków. Ponurzy ludzie, ponure spojrzenia”.
Pierwszym znaczącym dziełem w języku niemieckim, dotyczącym w całości Rosji była relacja cesarskiego posła Sigismunda von Herbersteina z połowy XVI wieku Rerum Moscoviticarum Commentarii, w którym autor najczęściej określa mieszkańców Rosji jako dzikich, leniwych, nadużywających alkoholu. Dzieło to na wiele lat zbudowało obraz Rosji jako dzikiego kraju i opinii tej nie zmieniły nawet „światłe” rządy cara Piotra I.
Myślenie oświeceniowe zaowocowało nieco bardziej uważną i wielopłaszczyznową analizą Rosji.
Pierwsze bezpośrednie zetknięcie się mieszkańców Niemiec, a dokładnie Prus, z Rosjanami nastąpiło w okresie wojny siedmioletniej (1756–1763). Stacjonowanie lub przemarsz wojsk rosyjskich przez terytoria Śląska i Prus były dla mieszkańców tych ziem prawdziwym koszmarem i znowu na wiele dziesięcioleci wzmocnił obraz Rosjanina jako okrutnego barbarzyńcy. Rosjan demonizowano, używając biblijnego toposu walki dobra ze złem (Rosjanie to szarańcza, antychryści, wysłańcy szatana). Jeden z ówczesnych autorów – pastor polowy Adolph Dietrich Ortmann – w liście zatytułowanym „Refleksje nad barbarzyństwami popełnionymi przez Rosjan Prusach i na Pomorzu” określa żołnierzy rosyjskich jako
„piekielne, bydlęce istoty, dzikie bestie, diabły, które po powrocie do swojego kraju, z powrotem wejdą do swoich jaskiń”.
Kapitan armii pruskiej Johann Wilhelm von Archenholz w książce „Historia wojny siedmioletniej w Niemczech od 1756 do 1763” napisał:
„[takiego zachowania] Europa nie przeżyła od czasu Hunów. Potwory mordowały i okaleczały nieuzbrojonych ludzi z szatańską żądzą. Wieszali ich na drzewach, obcinali nosy i uszy, innym rozcinali piersi (brzuchy) i wyrywali serca”.
W jego książce często pojawia się motyw gwałtu, również zbiorowego oraz sceny mordowania dzieci na oczach rodziców. „Historia wojny siedmioletniej“ wzmocniła w Niemczech niezwykle pejoratywny obraz Rosjanina, demona i barbarzyńcy, który zaspokaja swe „zwierzęce popędliwości” mordując, grabiąc i gwałcąc.
Myślenie oświeceniowe zaowocowało nieco bardziej uważną i wielopłaszczyznową analizą Rosji. Po raz pierwszy pojawił się w „myśleniu o Rosji” motyw niezwykle później popularny, a podkreślający istnienie „prostego, dobrego ludu rosyjskiego”, ewentualnie „dobrego cara batiuszki” lub złego cara-despoty, co uzależnione było od koniunktury w stosunkach rosyjsko-pruskich (później rosyjsko-niemieckich). Takie dualistyczne podejście pozwalało pogodzić fascynację Rosją z równoczesnym strachem przed nią.
„Przyjaźń z barbarzyńcami”
Carycy Katarzynie II udało się doprowadzić Rosję do potęgi na arenie międzynarodowej. Zarówno Habsburgowie, jak i Hohenzollernowie pruscy musieli się z nią liczyć. Wzajemne kontakty dyplomatyczne stały się częste, a wizyty delegacji rosyjskich na dworze w Berlinie nie budziły już takiej sensacji. Pomimo to, stereotyp Rosjanina w powszechnej opinii niemieckiej nie zmienił się zasadniczo. Sam Fryderyk Wielki pisał:
„Ktokolwiek po mnie obejmie rządy w Prusach, będzie musiał usilnie zabiegać o utrzymanie przyjaźni z tymi barbarzyńcami”.
Warto zwrócić uwagę na te elementy fascynacji Rosją, które będą odgrywały zasadniczą rolę w budowaniu pozytywnego obrazu Rosjan aż do przewrotu bolszewickiego.
Czas zjednoczenia Niemiec, a więc czas rządów kanclerza Ottona von Bismarcka odmienił wcześniejsze tendencje prorosyjskie, a elity polityczne hołdowały zdecydowanemu nacjonalizmowi. Tym samym wyraźna była niechęć do Słowian.
Znaczącą rolę odgrywała wspomniana już niechęć do wszelkich ruchów rewolucyjnych, w tym aspekcie podkreślano swoiste „braterstwo broni” z 1813 r. oraz antyrewolucyjną i antyliberalną postawę Świętego Przymierza. Rosja stawała się personifikacją zdrowego konserwatyzmu, który mógł być źródłem uzdrowienia dla innych krajów. Krytycy zachodniego oświecenia i tzw. „zachodniego dekadentyzmu” widzieli w Rosji szansę na wybawienie. Wschód widzieli jako „niezużytą”, „niezepsutą” cywilizację. Oczywiście nie całe elity polityczne Prus podzielały ten pogląd. Tzw. kręgi patriotyczne nadal były wrogo nastawione do Rosji, a oficjalną politykę posłuszeństwa i serwilizmu wobec Petersburga uważali za hańbę narodową. Książę Adolf von Hohenlohe-Ingelfingen w swoich wspomnieniach komentował zachowanie Rosjan w Berlinie, pisząc:
„Każdy ich kaprys musiał być zaspokojony i ostatni rosyjski pachołek od koni nie powinien był znaleźć powodu do skargi. Nic dziwnego, że hołota ta stawała się coraz bardziej harda”.
Portret Katarzyny II autorstwa Aleksandra Roslina
Portret Otto von Bismarcka autorstwa Mikołaja Repika
Czas zjednoczenia Niemiec, a więc czas rządów kanclerza Ottona von Bismarcka odmienił wcześniejsze tendencje prorosyjskie, a elity polityczne hołdowały zdecydowanemu nacjonalizmowi. Tym samym wyraźna była niechęć do Słowian, w tym przede wszystkim do Rosjan, gdyż to oni byli jedynym podmiotem politycznym godnym niemieckiej uwagi. Widoczne było podejście charakterystyczne dla wcześniejszych wieków, a więc poczucie wyższości Germanów nad Rosjanami-Azjatami, którzy nie mają nic wspólnego z kulturą europejską.
Wybitny niemiecki historyk Fritz Fischer postawił tezę, że jedną z głównych przyczyn wybuchu I wojny światowej był niemiecki strach przed Rosją.
Równocześnie przedstawiciele niemieckiej elity intelektualnej zachwycali się „rosyjską duszą”, której przejawy widzieli szczególnie w dziełach Dostojewskiego i Tołstoja. Thomas Mann uważał, że tylko Rosja może uchronić świat przed skostnieniem i duchową śmiercią. Po kilku podróżach do Rosji Rainer Maria Rilke pisał, że zanurzenie się w świecie rosyjskiej kultury, literatury i sztuki, doświadczenie głębokiej religijności rosyjskiego ludu i prostych, naturalnych form życia na wsi rosyjskiej daje mu spokój i głębokie poczucie transcendencji. Warto podkreślić, iż zachwyt nad rosyjską literaturą, muzyką, baletem, a więc wytworami kultury wysokiej, będzie już stałym elementem fascynacji Rosją i niezależnie od wydarzeń historycznych przetrwa do czasów współczesnych.
Niemiecki cesarz Wilhelm II Hohenzollern i rosyjski car Mikołaj II Romanow podczas spotkania w fińskim Björkö, gdzie 24 VII 1905 r. podpisano tajny traktat o wzajemnej pomocy zbrojnej w wypadku agresji innego państwa europejskiego. Przed wykonaniem fotografii władcy wymienili się mundurami...
* * *
Niezależnie od fascynacji intelektualnych toczyły się rozgrywki polityczne na arenie międzynarodowej. W ostatecznym rozrachunku Rosja i Niemcy stanęły naprzeciw siebie w I wojnie światowej, a do realizacji tego scenariusza niewątpliwie przyczyniły się wcześniejsze poglądy Niemców na Rosję. Od końca XIX wieku rosła popularność tezy o nieuchronnym, nieuniknionym konflikcie między światem słowiańskim i germańskim. Wybitny niemiecki historyk Fritz Fischer w wydanej w 1961 r. książce „Sięganie po władzę nad światem. Cele wojennej polityki cesarskich Niemiec 1914-1918” postawił tezę, że jedną z głównych przyczyn wybuchu I wojny światowej był niemiecki strach przed Rosją.
Rozwinięcie tego tematu znaleźć można w tekście: Hassliebe. Niemiecki strach i fascynacja wobec Rosji po 1918 r.
