Po zdobyciu władzy w Niemczech przez partię nazistowską w 1933 r. jej przywódca Adolf Hitler przystąpił do zbrojeń, a następnie do realizacji planu podboju Europy.
Ekspansja III Rzeszy
W marcu 1938 r. Niemcy zajęły Austrię. Następnie III Rzesza zagroziła wojną Czechosłowacji. Wielka Brytania i Francja poszły na politykę ustępstw wobec Hitlera. 29 września 1938 r. na konferencji w Monachium Niemcy, Włochy, Wielka Brytania i Francja podpisały układ upoważniający III Rzeszę do zajęcia tzw. Obszaru Sudetów, pogranicznych obszarów Czechosłowacji. 1 października 1938 r. wojska niemieckie zajęły Sudety.
W marcu 1939 r. siły niemieckie wkroczyły do Czechosłowacji. Czechy włączono bezpośrednio do Niemiec, a na Słowacji powstało zależne od Berlina państwo. W marcu Niemcy zajęli też należącą do Litwy Kłajpedę.
Minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop (siedzi) podpisuje niemiecko-sowiecki pakt o nieagresji (tzw. pakt Ribbentrop-Mołotow). Wśród otaczających go osób stoi ambasador III Rzeszy w Moskwie Friedrich-Werner von der Schulenburg (pierwszy od prawej, pochylony). Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej, pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
Ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRS Wiaczesław Mołotow (pośrodku, siedzi) składa podpis na dokumencie niemiecko-sowieckiego paktu o nieagresji (tzw. paktu Ribbentrop-Mołotow). Wokół stoi trzech mężczyzn w garniturach, w tym (po prawej) ambasador III Rzeszy w Moskwie Friedrich-Werner von der Schulenburg. Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej, pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z z
Józef Stalin (po lewej, w białym mundurze) ściska dłoń ministra spraw zagranicznych III Rzeszy Joachima von Ribbentropa (po prawej, bokiem) podczas uroczystego podpisania niemiecko-sowieckiego paktu o nieagresji (tzw. paktu Ribbentrop-Mołotow). Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej, pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
Kolejnym celem Hitlera stała się Polska. Berlin zażądał od Warszawy zgody na przyłączenie Wolnego Miasta Gdańska do III Rzeszy i utworzenie eksterytorialnej autostrady przebiegającej przez polskie Pomorze i łączącej Niemcy z ich enklawą w Prusach Wschodnich. Berlin sugerował też Warszawie wspólny najazd na Związek Sowiecki. Polska odrzuciła te żądania i propozycje.
Kolejne agresywne kroki Hitlera otrzeźwiły aliantów zachodnich. W kwietniu 1939 r. ogłoszono deklarację o wzajemnej pomocy wojskowej Wielkiej Brytanii i Polski. Wielka Brytania i Francja wszczęły rokowania z ZSRS o sojuszu przeciwko III Rzeszy. Dla Moskwy te negocjacje były jednak tylko środkiem nacisku na Berlin, od którego spodziewano się na Kremlu korzystniejszej oferty.
Przymierze zbrodniarzy
W końcu lipca 1939 r. minister spraw zagranicznych Niemiec Joachim von Ribbentrop zasugerował przedstawicielowi ambasady sowieckiej w Berlinie możliwość wspólnych działań dotyczących Polski. Wkrótce strona niemiecka zaproponowała wprost stronie sowieckiej podział państwa polskiego. W odpowiedzi minister spraw zagranicznych Związku Sowieckiego Wiaczesław Mołotow zaprosił delegację niemiecką do Moskwy na rozmowy.
Zawarcie paktu Ribbentrop-Mołotow miało wielkie znaczenie dla Polski i całej Europy Środkowo-Wschodniej. Zabezpieczony tym układem Hitler rozpoczął II wojnę światową. Polska i cały region zostały podzielone na strefy wpływów – niemiecką i sowiecką.
23 sierpnia 1939 r. Ribbentrop przybył do Moskwy. W nocy z 23 na 24 sierpnia podpisano dwa układy – jawny układ o nieagresji i tajny protokół o podziale Polski i Europy Środkowo-Wschodniej pomiędzy III Rzeszę i ZSRS.
Oficjalny układ o nieagresji był typowym układem tego typu, z dwoma wyjątkami. Po pierwsze został zawarty między państwami nieposiadającymi wspólnej granicy. Po drugie zaś w układzie nie pojawiła się umieszczana przez stronę sowiecką w innych tego typu układach klauzula stanowiąca, iż jeżeli jedna z umawiających się stron dokona napaści na inne państwo, druga strona ma prawo zawartą umowę zerwać.
Członkowie niemieckiej delegacji i przedstawiciele najwyższych władz Związku Sowieckiego po podpisaniu niemiecko-sowieckiego paktu o nieagresji (tzw. paktu Ribbentrop-Mołotow). Na pierwszym planie od lewej: minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop, NN, sekretarz Komitetu Centralnego WKP(b) Józef Stalin (w białym mundurze), NN, przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych ZSRS i ludowy komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow. Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii do
Przedstawiciele władz III Rzeszy i Związku Sowieckiego podczas uroczystego podpisania niemiecko-sowieckiego traktatu o granicach i przyjaźni (tzw. II paktu Ribbentrop-Mołotow) na Kremlu w Moskwie. Od lewej: sowiecki przywódca Józef Stalin (w jasnym mundurze), szef Sztabu Generalnego Armii Czerwonej komandarm Borys Szaposznikow, minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop, NN (prawdopodobnie ambasador ZSRS w Niemczech Aleksander Szkwarcew), przewodniczący Rady Komisarzy Ludowyc
Józef Stalin i minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop wymieniają uścisk dłoni podczas uroczystego podpisania niemiecko-sowieckiego traktatu o granicach i przyjaźni (tzw. II paktu Ribbentrop-Mołotow) na Kremlu w Moskwie. Z tyłu szef Sztabu Generalnego Armii Czerwonej komandarm Borys Szaposznikow i członek niemieckiej delegacji, adiutant ministra Ribbentropa - Richard Schulze-Kossens (w klapie marynarki ma wpięty znaczek członka NSDAP). Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fot
Najistotniejszy był tajny protokół zawarty jednocześnie z układem o nieagresji. Zgodnie z jego zapisami Berlin i Moskwa podzieliły między siebie Polskę i całą Europę Środkowo-Wschodnią.
„W razie zmian terytorialnych i politycznych” na obszarze Polski „strefy interesów” Niemiec i ZSRS miały być rozgraniczone liniami rzek Sanu, Wisły i Narwi. Zagadnienie, czy strony uznają za zasadne zachowanie państwa polskiego, miało zostać rozstrzygnięte później, w zależności od rozwoju sytuacji politycznej i na zasadzie „przyjaznego porozumienia”.
Litwa miała wejść do niemieckiej strefy interesów, Łotwa, Estonia i Finlandia oraz rumuńska Besarabia – do strefy sowieckiej.
Ministrowie spraw zagranicznych Związku Sowieckiego - Wiaczesław Mołotow (po lewej) i III Rzeszy - Joachim von Ribbentrop (po prawej) wymieniają uścisk dłoni po podpisaniu niemiecko-sowieckiego paktu o nieagresji (tzw. paktu Ribbentrop-Mołotow). Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej, pozyskanego z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
Mapa pokazująca podział Polski według traktatu o granicach i przyjaźni między Niemcami a Związkiem Sowieckim podpisanego w Moskwie 28 września 1939 r. Układ ten korygował podział Polski miedzy III Rzeszę i Związek Sowiecki wynikający z paktu Ribbentrop-Mołotow (fot. z domeny publicznej)
A więc wojna!
Zabezpieczywszy się układem z ZSRS, 1 września 1939 r. III Rzesza rozpoczęła wojnę przeciwko Polsce. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom. 12 września na konferencji w Abbeville przedstawiciele aliantów zachodnich postanowili, że – wbrew wcześniejszym układom z Polską – nie podejmą przeciwko III Rzeszy działań militarnych. Wpływ na tę decyzję miała zapewne wiedza rządów zachodnich o tajnym protokole paktu Ribbentrop-Mołotow, którą pozyskały one drogą wywiadowczą. Wiedzy tej nie przekazano polskiemu rządowi.
Sowieckie zyski terytorialne, będące efektem paktu Ribbentrop-Mołotow, w znacznej mierze utrzymały się po II wojnie światowej w zdominowanej przez ZSRS Europie Środkowo-Wschodniej.
17 września 1939 r., wypełniając sojusz z Niemcami, Związek Sowiecki dokonał inwazji na Polskę, uniemożliwiając w ten sposób ostatnie próby stawienia oporu wojskom niemieckim na tzw. Przedmościu Rumuńskim. Siły III Rzeszy i Związku Sowieckiego do początku października 1939 r. zdusiły opór wojsk polskich.
28 września 1939 r. Niemcy i ZSRS podpisały w Moskwie traktat o granicach i przyjaźni, korygujący podział Polski i Europy Wschodniej wynikający z paktu Ribbentrop-Mołotow. Granicę podziału przeniesiono na Bug – wschodnią część Mazowsza i Lubelszczyznę przyznano Niemcom. W zamian za to Litwa została włączona do sowieckiej strefy interesów.
W latach 1939-1940 Związek Sowiecki na podstawie ustaleń paktu Ribbentrop-Mołotow najechał Finlandię oraz zajął Litwę, Łotwę, Estonię i rumuńską Besarabię.
Zawarcie paktu Ribbentrop-Mołotow miało wielkie znaczenie dla Polski i całej Europy Środkowo-Wschodniej. Zabezpieczony tym układem Hitler rozpoczął II wojnę światową. Polska i cały region zostały podzielone na strefy wpływów – niemiecką i sowiecką. Pakt został zerwany przez hitlerowskie Niemcy, które najechały Związek Sowiecki w czerwcu 1941 r. Tym niemniej sowieckie zyski terytorialne, będące efektem paktu Ribbentrop-Mołotow, w znacznej mierze utrzymały się po II wojnie światowej w zdominowanej przez ZSRS Europie Środkowo-Wschodniej.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
