W jego rezultacie utworzono Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”, łączący funkcje związku zawodowego, ruchu społecznego, narodowego i partii politycznej. Co ważne, pozostawał on poza kontrolą partii komunistycznej – Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. W ten sposób rozpoczął się kilkunastomiesięczny okres „dwuwładzy”.
Cechą charakterystyczną rzeczywistości politycznej lat 1980–1981 stało się m.in. niespotykane od 1956 r. rozbudzenie aktywności społecznej i politycznej młodzieży, na co wpływało przede wszystkim znaczne poszerzenie zakresu wolności i innych swobód obywatelskich.
Lata 1980–1981
W tym okresie zaczęły spontanicznie powstawać organizacje młodzieżowe wyłaniane przez społeczeństwo, niejednokrotnie wbrew władzy. Jeśli chodzi o udział młodzieży w działaniach NSZZ „Solidarność”, to nie odgrywała ona tam samodzielnej roli, poza tym że przy zarządach okręgów tworzono komisje młodzieżowe. Przy wsparciu organizacji opozycji politycznej, np. Ruchu Młodej Polski, Konfederacji Polski Niepodległej, Niezależnego Zrzeszenia Studentów i Solidarności, „uczniowskie komitety odnowy społecznej” tworzono także w szkołach średnich na terenie całego kraju.
Ugrupowania tego rodzaju powstawały w wielu miastach, m.in. Gdańsku, Warszawie, Toruniu, Lublinie, Bielsku-Białej, Jastrzębiu, Rzeszowie, Białymstoku, Rudzie Śląskiej, Koszalinie, Przemyślu, Szczecinie. Realizowały podobne cele, zajmując się np. propagowaniem patriotyzmu, podstawowych wartości ogólnoludzkich i praw obywatelskich, jak również działaniami na rzecz likwidacji monopolu PZPR w wychowaniu dzieci i młodzieży. Promowały samokształcenie, organizowały życie kulturalne i rozrywki w czasie wolnym.
Nowa sytuacja społeczno-polityczna pozwoliła na przemeblowanie „harcerskiego podwórka”, do głosu doszły osoby domagające się zreformowania harcerstwa, którego drugi, „niepokorny” nurt zyskał rangę znaczącego, niezależnego od władzy ruchu społecznego młodzieży lat 80. (co było nie do pomyślenia jeszcze kilka lat wcześniej).
Pod koniec roku szkolnego 1980/1981 pojawiła się inicjatywa zjednoczenia wszystkich organizacji uczniowskich w ogólnopolską federację. Niezależne Wydawnictwo Młodzieżowe „Wprost”, przy współpracy „Solidarności” Regionu Gdańskiego i NZS, zorganizowało Ogólnopolskie Spotkanie Przedstawicieli Środowisk Uczniowskich.
W obecności 150–200 delegatów ugrupowań młodzieżowych z całego kraju, 12 i 13 września 1981 r. w Gdańsku powołano Federację Młodzieży Szkolnej, która rozpoczęła starania o rejestrację w sądzie. Organem prasowym nowej formacji stało się – ukazujące się poza zasięgiem cenzury – czasopismo „Uczeń Polski”, a wydawnictwem „Wprost”.
Ważną rolę w środowisku studenckim odegrało NZS, które po fali strajków na wyższych uczelniach, od lutego 1981 r. działało legalnie. Odgrywało ono rolę organizacji walczącej o prawa studentów na uczelniach oraz na rzecz demokratyzacji życia publicznego i ograniczenia wpływów PZPR. Jego działalność charakteryzował radykalizm postulatów politycznych (np. uwolnienia więźniów politycznych, autonomii wyższych uczelni), jak również form działania (np. demonstracji ulicznych, akcji ulotkowych i strajków okupacyjnych). Jesienią 1981 r. liczyło już ok. 110 tys. członków.
25 października 1980 r. w Warszawie na spotkaniu u dr. Tomasza Strzembosza – byłego instruktora harcerskiego – powstało Porozumienie Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego, stawiające sobie za cel odnowę opanowanego przez komunistów Związku Harcerstwa Polskiego.
Ożywienie nastąpiło także w środowisku harcerskim. Nowa sytuacja społeczno-polityczna pozwoliła na przemeblowanie „harcerskiego podwórka”, do głosu doszły osoby domagające się zreformowania harcerstwa, którego drugi, „niepokorny” nurt zyskał rangę znaczącego, niezależnego od władzy ruchu społecznego młodzieży lat 80. (co było nie do pomyślenia jeszcze kilka lat wcześniej). Już we wrześniu 1980 r. w sposób spontaniczny poszczególne środowiska wysuwały żądania odnowy harcerstwa i konsolidacji sił zainteresowanych tym postulatem.
25 października 1980 r. w Warszawie na spotkaniu u dr. Tomasza Strzembosza – byłego instruktora harcerskiego – powstało Porozumienie Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego, stawiające sobie za cel odnowę opanowanego przez komunistów Związku Harcerstwa Polskiego. Niecały miesiąc później, 22 listopada, na kolejnym zebraniu Porozumienie Instruktorów Harcerskich przekształcono w Porozumienie Kręgów Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego (KIHAM) – ciało koordynujące działalność kręgów mających tego samego patrona, a zarazem zgadzających się na przyjęcie do realizacji postulatów z listu otwartego instruktorów ZHP ze środowiska krakowskiego. Pracami tego gremium kierowała Rada Porozumienia z przewodniczącym – hm. Stanisławem Czopowiczem. Tworzyli ją także harcmistrzowie Michał Bobrzyński, Joanna Januszewska, Piotr Stawicki, Andrzej Suchocki, Waldemar Uziak i Kazimierz Wiatr. 21 listopada 1980 r. ukazał się pierwszy numer czasopisma „Bratnie Słowo”, organu prasowego KIHAM, a działalność wydawnicza nowego ruchu okazała się najtrwalszym elementem jego dziedzictwa. Obok wspomnianego „Bratniego Słowa” niemal każdy krąg miał własny periodyk.
Zbiórka Kręgu Instruktorów Harcerskich im. A. Małkowskiego, Wiktorówki, maj 1981 r. Od prawej: hm. Kazimierz Wiatr, hm. Stanisław Czopowicz, z lewej: Maciej Krupa (fot. ze zbiorów Marcina Kapusty)
W 1981 r. w Warszawie, na bazie „Biblioteczki Bratniego Słowa”, powstało Niezależne Wydawnictwo Harcerskie (NWH), publikujące opracowania historyczne, metodyczne i programowe dla wszystkich harcerskich organizacji niezależnych. Do KIHAM należało prawie tysiąc instruktorów, ponad 1,2 tys. drużyn oraz co najmniej 30–35 tys. harcerek i harcerzy. Celem KIHAM stała się odnowa Związku Harcerstwa Polskiego – wówczas zbiurokratyzowanej, upolitycznionej, masowej struktury podległej PZPR – poprzez powrót do korzeni metody i idei harcerskiej, symbolizowanej przez Andrzeja Małkowskiego, twórcę polskiej odmiany skautingu.
Negatywny wynik akcji reformatorskiej KIHAM spowodował wyjście części jego instruktorów z ZHP i powołanie w następnych miesiącach Niezależnego Ruchu Harcerskiego (Warszawa, Lublin). Wywołał też radykalizację środowiska instruktorskiego, na fali której kręgi kihamowskie zaczęły przygotowywać plany utworzenia odrębnej od ZHP organizacji harcerskiej. Zostało to zniweczone wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce, 13 grudnia 1981 r.
Odznaka Kręgu Instruktorów Harcerskich im. A. Małkowskiego (ze zbiorów Marcina Kapusty)
Niezależne ugrupowania młodzieżowe w okresie stanu wojennego (1981–1983)
W pierwszym roku stanu wojennego nastąpił dynamiczny rozwój młodzieżowych ugrupowań konspiracyjnych, które powstawały przede wszystkim w odpowiedzi na brutalną politykę ekipy Wojciecha Jaruzelskiego. W 1982 r. aparat bezpieczeństwa wykrył 185 takich organizacji, co stanowiło ponad 50 proc. rozbitych wówczas na terenie kraju wszystkich ugrupowań podziemnych. Większość z nich, bo 102, powstało w pierwszych 6 miesiącach tego roku, zwłaszcza na terenie województw: gdańskiego, krakowskiego, wałbrzyskiego, katowickiego i lubelskiego. Liczyły one przeważnie po kilku członków, zwykle byli to znajomi z tej samej szkoły. Najczęściej grupy zajmowały się prowadzeniem wojny propagandowej z władzą – przygotowały oraz kolportowały czasopisma i ulotki, malowały antykomunistyczne hasła, napisy i symbole na murach. Domagano się w nich zniesienia stanu wojennego, przywrócenia swobód obywatelskich, uwolnienia internowanych i aresztowanych oraz reaktywowania NSZZ „Solidarność”.
Zdecydowana mniejszość organizacji miała charakter – jak określano w dokumentacji MSW – „terrorystyczny”. Ich członkowie zbierali broń palną i sieczną, a ponadto pałki, kastety, kajdanki i inne przedmioty mające pomagać w obezwładnianiu żołnierzy Wojska Polskiego lub milicjantów. Co uderzające, rzadko stwierdzano przypadki czynnej napaści na przedstawicieli aparatu władzy lub ich rodzin, natomiast tylko w jednym przypadku, w następstwie bezpośredniej napaści na funkcjonariusza MO, odnotowano pozbawienie życia ofiary. Dotyczyło to zabójstwa milicjanta, który został śmiertelnie postrzelony w Warszawie w czasie próby rozbrojenia go przez członków organizacji z Grodziska Mazowieckiego.
Niepokorne środowiska harcerskie rozpoczęły (12–13 września 1982 r.) doroczną pielgrzymkę harcerek i harcerzy na Jasną Górę, działalność Duszpasterstwa Harcerek i Harcerzy pod płaszczem Kościoła katolickiego, oraz harcerską „Białą Służbę” (medyczną, porządkową, charytatywną) na pielgrzymce papieża Jana Pawła II do Polski w 1983 r.
W tym czasie działalność harcerskich środowisk reformatorskich, zwłaszcza KIHAM, została uznana za „antysocjalistyczną”, tzn. szkodliwą dla państwa socjalistycznego, i poddana drobiazgowej kontroli oraz znaczącym ograniczeniom. Przedstawiciele tych środowisk stali się obiektem szykan, a nawet represji (przesłuchań, rewizji, zatrzymań czy bicia), które miały obrzydzić im działalność harcerską i zmusić do jej przerwania.
26 czerwca 1982 r. Rada Naczelna ZHP podjęła decyzję o rozwiązaniu Rady Porozumienia KIHAM, zarzucając reprezentowanym przez nią środowiskom postępowanie sprzeczne ze statutem organizacji, podejmowanie opozycyjnej działalności politycznej oraz zagrażanie „jedności ideowej Związku”.
W odpowiedzi niepokorne środowiska harcerskie rozpoczęły (12–13 września 1982 r.) doroczną pielgrzymkę harcerek i harcerzy na Jasną Górę, działalność Duszpasterstwa Harcerek i Harcerzy pod płaszczem Kościoła katolickiego, oraz harcerską „Białą Służbę” (medyczną, porządkową, charytatywną) na pielgrzymce papieża Jana Pawła II do Polski w 1983 r. Większość harcerskich środowisk łączyła tę „wywrotową” działalność z przynależnością organizacyjną do ZHP, gdzie w 1983 r. utworzyła zakonspirowaną strukturę o zasięgu ogólnopolskim pod nazwą Ruch.
W czasie stanu wojennego powstały też niezależne środowiska harcerskie poza ZHP, np. w lutym 1982 r. hm. Michał Bobrzyński utworzył przy lubelskich kościołach pierwsze drużyny ministrantów, które działały w ramach struktur Kościoła katolickiego, łącząc działalność ministrantów z harcerską metodą wychowawczą.
Powstały w ten sposób ruch harcerstwa katolickiego od 1985 r. zaczęto określać mianem Harcerskiego Ruchu Liturgicznego lub Ruchu Zawiszackiego. W 1983 r. wznowiło działalność, zlikwidowane w czasie stanu wojennego, Niezależne Wydawnictwo Harcerskie.
Jasna Góra. Lilijka z kwiatów (fot. W. Wróblewski, kopia w zbiorach Marcina Kapusty)
Hm Wojciech Wróblewski, instruktor KIHAM (fot. ze zbiorów Marcina Kapusty)
Rozwój niezależnych organizacji młodzieżowych w Polsce w latach 1984–1989
Po zakończeniu stanu wojennego podziemie solidarnościowe znalazło się w dużym kryzysie, natomiast następowało widoczne odrodzenie młodzieżowych organizacji antykomunistycznych. Efektem tego procesu stało się powołanie – w czerwcu 1984 r. – nowej organizacji podziemnej, ale tym razem o zasięgu ogólnopolskim. Była to Federacja Młodzieży Walczącej, która nawiązywała do tradycji Federacji Młodzieży Szkolnej z 1981 r. Miała ona na celu walkę o przywrócenie swobód demokratycznych, jak i obalenie władzy komunistycznej oraz wprowadzenie w Polsce demokracji parlamentarnej.
W rzeczywistości zasadniczym zamierzeniem nowej struktury stało się obalenie komunizmu. Federacja już na starcie zyskała poparcie podziemnej Solidarności oraz struktur oświaty niezależnej.
Najważniejszymi ośrodkami FMW były: Gdańsk, Warszawa, Gorzów Wielkopolski, Kraków i Wrocław; niemniej szybko uzyskała ona zasięg ogólnokrajowy, stając się federacją różnorodnych młodzieżowych środowisk opozycyjnych, pragnących realizować jej cele. Co najważniejsze, każde z nich mogło zachować autonomię w postaci dotychczasowej nazwy, struktur oraz wydawnictw. W sumie do końca swojego istnienia, tj. do połowy 1990 r., jej komórki powstały w ponad 50 miejscowościach na terenie kraju. Federacja miała wpływy w środowisku robotniczym i studenckim, ale zasadniczym terenem jej działalności stały się szkoły ponadpodstawowe. Tysiące członków i sympatyków FMW (z licznymi transparentami organizacyjnymi) wzięło udział w Mszy św. z Janem Pawłem II (11 czerwca 1987 r. w Gdańsku). Po zakończeniu Mszy rozrzucono ulotki FMW, Niezależnego Zrzeszenia Studentów, a także Ruchu Wolność i Pokój, nawołujących pielgrzymów do przyłączenia się do manifestacji politycznej. Ostatecznie wzięło w niej udział ok. 30 tys. osób.
W październiku 1989 ujawnił swoją działalność Ruch Harcerski Rzeczypospolitej, a w Gdańsku powstał tzw. mały Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej. 12 lutego 1989 r. z większości tych środowisk i ugrupowań został utworzony Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, który już w marcu tegoż roku rozpadł się na właściwy ZHR oraz powstały na bazie środowiska krakowskiego ZHP (rok założenia 1918).
W 1989 r. FMW oraz inne organizacje młodzieżowe w sposób wyrazisty opowiedziały się za pełną niepodległością Polski, odrzucając ideę kompromisu z rządzącymi komunistami. To jednak doprowadziło do wewnętrznego rozłamu na zwolenników kompromisu z władzą i jego przeciwników.
Z powodu coraz większej radykalizacji FMW straciła poparcie kierownictwa ruchu Solidarności, którego umiarkowana większość zawarła porozumienie z władzami PRL w sprawie relegalizacji Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” oraz częściowo wolnych wyborów parlamentarnych (4 czerwca 1989 r.).
Federacja oraz większość innych, antykomunistycznych organizacji młodzieżowych nie uzyskały też poparcia pierwszego – powołanego po wygranych wyborach do Sejmu i Senatu – niekomunistycznego rządu Tadeusza Mazowieckiego.
W rezultacie po akcji okupowania jesienią 1989 r. budynków komitetów PZPR oraz oficjalnych organizacji młodzieżowych w 1990 r. zakończyły one swoją działalność. Jedynie największy z nich – NZS – wywalczył sobie ponowną legalizację (wrzesień 1989 r.) i przeszedł do całkowicie legalnej i jawnej działalności. W drugiej połowie lat 80. postępowały dynamiczny rozwój oraz konsolidacja niepokornych (tzn. działających w ramach ZHP) oraz niezależnych od ZHP organizacji i środowisk harcerskich. W maju 1988 r. opublikowały one list otwarty do społeczeństwa polskiego, w którym domagano się przywrócenia tradycyjnego modelu wychowania harcerskiego w ZHP. W październiku ujawnił swoją działalność Ruch Harcerski Rzeczypospolitej, a w Gdańsku powstał tzw. mały Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej.
12 lutego 1989 r. z większości tych środowisk i ugrupowań został utworzony Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, który już w marcu tegoż roku rozpadł się na właściwy ZHR oraz powstały na bazie środowiska krakowskiego ZHP (rok założenia 1918). Ten ostatni chciał odegrać kierowniczą rolę w procesie odrodzenia autentycznego ZHP, ale nie osiągnął sukcesu i w 1992 r. zjednoczył się z ZHR. Natomiast, w grudniu 1989 r. powstało Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego „Zawisza”, tworząc katolicki nurt skautingu/harcerstwa w Polsce.
Ulotka ZHR (z zasobu AIPN)
* * *
Młodzieżowy nurt opozycji politycznej i, szerzej, opozycyjne wobec komunistycznej władzy postawy młodzieży u schyłku PRL stanowiły kontynuację ukształtowanej jeszcze w XIX w. romantycznej tradycji niepodległościowej. Ważną rolę pod tym względem odgrywała pamięć II wojny światowej, a zwłaszcza tradycja Polskiego Państwa Podziemnego, z Armią Krajową. Najsilniejszą bezpośrednią inspiracją dla młodych opozycjonistów i konspiratorów stał się jednak okres legalnego funkcjonowania NSZZ „Solidarność”, zwany często „karnawałem Solidarności”. Nastąpiła wówczas swoista eksplozja aktywności całego społeczeństwa poza dotychczas wyznaczane przez władze ramy oficjalnego życia. Duży zakres niezależności od władzy umożliwił swego rodzaju renesans polskiej tradycji narodowej, chrześcijańskiej, wzrost świadomości obywatelskiej, a wreszcie poszerzenie form otwartego działania.
Owocem tego zrywu było powstanie licznych ugrupowań konspiracyjnych i jawnych, które połączyły się w Federację Młodzieży Szkolnej, spełniającą funkcję „uczniowskiej Solidarności”. Jej utworzenie stworzyło szansę zintegrowania środowiska uczniowskiego, sformułowania i wyartykułowania jego postulatów, uświadomienia sobie jego zasadniczych interesów, celów, bolączek i dążeń. Dzięki temu ugrupowania młodzieżowe, powołane już po 13 grudnia 1981 r., miały bliską tradycję i wzorce, do których mogły się odwołać. Dotyczyło to zwłaszcza FMW, która sama określała się mianem kontynuatora FMS. Szczególną rolę w środowisku akademickim odegrało także NZS, które powstało na bazie buntu przeciw komunistycznej władzy i podczas swojego legalnego funkcjonowania (w 1981 r.) stworzyło legendę, która inspirowała następne roczniki młodzieży studenckiej.
Podobną rolę w środowisku harcerskim odegrały KIHAM-y: zainicjowały one prawdziwy renesans tradycyjnego harcerstwa, którego finałem stały się, utworzone w 1989 r., 3 ogólnopolskie organizacje harcerskie. Ich znaczenie polegało na przełamaniu ideowego i organizacyjnego monopolu ZHP oraz przywróceniu ideowych, metodycznych i programowych osiągnięć przedwojennego harcerstwa.
