Urodził się 27 stycznia 1905 r. we wsi Biskupice Radłowskie (pow. brzeski, obecnie – tarnowski) w rodzinie chłopskiej. Egzamin maturalny zdał w tarnowskim Gimnazjum Klasycznym im. Hetmana Jana Tarnowskiego.
Wstąpił następnie do miejscowego Seminarium Duchownego, ale po dwóch latach zrezygnował, by zacząć studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, w 1934 r. uzyskując dyplom. W następnym roku rozpoczął aplikację adwokacką, którą prawdopodobnie ukończył już w czasie okupacji niemieckiej.
Od „Wici” do Rady Jedności Narodowej
Z ruchem ludowym związał się na studiach. Działał w Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej i od 1930 r. w Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”. Rok później wstąpił do Stronnictwa Ludowego, już w 1935 r. wybrany do Naczelnego Komitetu Wykonawczego partii.
Działał w Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej i od 1930 r. w Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”. Rok później wstąpił do Stronnictwa Ludowego, już w 1935 r. wybrany do Naczelnego Komitetu Wykonawczego partii.
Uczestniczył w protestach przeciw uwięzieniu przez władze sanacyjne w twierdzy w Brześciu grupy byłych posłów opozycyjnych, później był jednym ze współorganizatorów strajku chłopskiego. Szykanowany za działalność opozycyjną, był kilkakrotnie zatrzymywany i więziony.
W czasie okupacji niemieckiej stał się jednym z twórców konspiracyjnego SL „Roch” w Małopolsce – początkowo jako przewodniczący zarządu wojewódzkiego SL, a od początku grudnia 1939 r. – Okręgowego Kierownictwa Ruchu Ludowego krypt. „Wola”. W październiku 1943 r. wszedł w skład Centralnego Komitetu Ruchu Ludowego SL, ale już wcześniej reprezentował w tym gremium okręg krakowski stronnictwa.
W CKRL podlegały mu m.in., Wydziały Prawny i Młodzieżowy, Ludowy Związek Kobiet i Związek Pracy Ludowej „Orka”. Był członkiem redakcji pisma SL „Myśl i Czyn”. Jako przedstawiciel ludowców zasiadał w krakowskim Międzypartyjnym Komitecie Politycznym, powstałym w styczniu 1940 r. i skupiającym przedstawicieli ugrupowań politycznych z Małopolski. We współpracy z Delegaturą Rządu organizował pomoc dla więźniów niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.
Po utworzeniu w styczniu 1944 r. Rady Jedności Narodowej – substytutu podziemnego parlamentu – został jej członkiem. Aresztowany w końcu marca 1945 r. przez NKWD wraz z innymi przywódcami Polski Podziemnej, w procesie szesnastu został skazany na cztery miesiące więzienia.
To on przekazał również Tadeuszowi Chciukowi, emisariuszowi premiera rządu gen. Władysława Sikorskiego, poglądy Wincentego Witosa dotyczące polityki władz polskich na uchodźstwie oraz postulowanych zmian politycznych w powojennej Polsce.
W lutym 1944 r. wskutek zagrożenia dekonspiracją po aresztowaniu komendanta okręgu krakowskiego AK płk. Józefa Spychalskiego Mierzwa wyjechał do Warszawy. Po utworzeniu w styczniu 1944 r. Rady Jedności Narodowej – substytutu podziemnego parlamentu – został jej członkiem. Aresztowany w końcu marca 1945 r. przez NKWD wraz z innymi przywódcami Polski Podziemnej, w procesie szesnastu został skazany na cztery miesiące więzienia.
Część zdjęcia sygnalitycznego Stanisława Mierzwy, b.d. (fot. z zasobu IPN)
Stanisław Mierzwa (pierwszy od lewej) na ławie oskarżonych podczas procesu krakowskiego w 1947 r. Obok, w pierwszym rzędzie siedzą: Karol Buczek (redaktor naczelny tygodnika „Piast”), Mieczysław Kabat (sekretarz Zarządu Wojewódzkiego PSL w Krakowie), Karol Starmach (prezes koła grodzkiego PSL w Krakowie). Zdjęcie pochodzi z albumu pt. „Z historii walk funkcjonariuszy UB, MO i żołnierzy KBW z wrogim podziemiem” (fot. z zasobu IPN)
Po wojnie
Na początku sierpnia wrócił do kraju, a w październiku rozpoczął praktykę adwokacką w Krakowie. Lecz przede wszystkim przystąpił do Polskiego Stronnictwa Ludowego, stając się członkiem władz tej największej siły opozycyjnej w kraju. Jak pisała Elżbieta Pietrzyk, publicznie mówił o
„łamaniu prawa względem członków PSL […], zwracał uwagę na nieprawidłowości w czasie przeprowadzenia referendum 1946 [a w istocie na fałszerstwa dokonane przez komunistów – M. G.]., domagał się […] ograniczenia bezprawnego działania aparatu bezpieczeństwa i wyjaśnienia wypadków pobić przez »nieznanych sprawców« i okoliczności »niewyjaśnionych« morderstw działaczy Stronnictwa”.
To spowodowało aresztowanie przez UB i haniebny proces, gdzie sąd „sąd krzywoprzysiężny” skazał go na 10 lat więzienia (prokurator wnioskował o 15 lat).
Do końca życia był inwigilowany przez komunistyczny aparat represji – akta tych spraw o kryptonimach „Oset” i „Uparty”, w których wykorzystano doniesienia przeszło stu osób z całego kraju, są dziś przechowywane w zasobie IPN.
Po zwolnieniu w 1953 r. Stanisław Mierzwa wrócił do pracy w adwokaturze. Do końca życia był inwigilowany przez komunistyczny aparat represji – akta tych spraw o kryptonimach „Oset” i „Uparty”, w których wykorzystano doniesienia przeszło stu osób z całego kraju, są dziś przechowywane w zasobie IPN.
W życiu społecznym poświęcił się działalności na rzecz upamiętnienia premiera Witosa. Był inicjatorem utworzenia Muzeum Wincentego Witosa (otwartego w grudniu 1971). W listopadzie 1981 r. staraniem Mierzwy na budynku Uniwersytetu Ludowego w Wierzchosławicach odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą przywódcy polskich chłopów.
„Wielkie wrażenie zrobiło wówczas przemówienie Mierzwy. Mówił piękną polszczyzną o zmarłym w 1945 roku Wincentym Witosie i jego wkładzie w odrodzenie państwowości polskiej, obronie przed bolszewikami w 1920 r., walce o demokratyczną Polskę w czasach II Rzeczypospolitej i prawie chłopów do równego traktowania w swojej ojczyźnie. Z dużą sympatią odniósł się do nowej organizacji NSZZ RI »Solidarność«”
– wspominał świadek uroczystości Jan Gwizdała.
Stanisław Mierzwa (stoi pierwszy od prawej) w gronie działaczy ludowych, 1936 r. Na zdjęciu zwraca uwagę wizerunek Wincentego Witosa (wówczas na politycznej emigracji), trzymany przez jedną z siedzących kobiet. W pierwszym rzędzie siedzą m.in.: piąty od lewej Józef Burda, szósta Maria Hulewiczowa, siódma Ida Kotowa, ósmy Bronisław Kloc. Zdjęcie pochodzi z Archiwum osobistego Stanisława Mierzwy, przekazanego do IPN przez Wojciecha Mierzwę (fot. z zasobu IPN)
Stanisław Mierzwa (stoi drugi od lewej) z Wincentym Witosem i jego bliskimi po powrocie premiera z emigracji politycznej, kwiecień 1939 r. Siedzą od lewej: Wacław Olchowicz, Stanisław Kot, Wincenty Witos, Julia Masiowa (córka Witosa), Zygmunt Wusatowski. Zdjęcie pochodzi z Archiwum osobistego Stanisława Mierzwy, przekazanego do IPN przez Wojciecha Mierzwę (fot. z zasobu IPN)
Stanisław Mierzwa przemawia na Zaduszkach Witosowych przed kaplicą grobową Wincentego Witosa, 1967 r. Zdjęcie pochodzi z Archiwum osobistego Stanisława Mierzwy, przekazanego do IPN przez Wojciecha Mierzwę (fot. z zasobu IPN)
* * *
Stanisław Mierzwa zmarł 10 października 1985 r. w Krakowie i został pochowany w Wierzchosławicach. Rację miał Zbigniew Stypułkowski, adwokat i polityk narodowy, sądzony wraz z Mierzwą w procesie szesnastu, mówiąc o nim, że był
„wzorowym patriotą o wysokim poczuciu godności”.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
