Stanisław Kasznica (ur. 25 lipca 1908 r. we Lwowie) od wczesnej młodości związał swe ideowe i polityczne losy z ruchem narodowym. Niebagatelny wpływ wywarł jego ojciec – profesor prawa, dwukrotny rektor Uniwersytetu Poznańskiego i wieloletni działacz Ligi Narodowej – Stanisław Wincenty Kasznica.
Już w okresie studiów na Wydziale Prawno-Ekonomicznym UP młody Kasznica należał do Zarządu Bratniej Pomocy Studentów UP, Młodzieży Wszechpolskiej oraz Korporacji Akademickiej „Helionia”. Jako absolwent wstąpił w szeregi Obozu Wielkiej Polski, zaś w 1934 r. przyłączył się do Obozu Narodowo-Radykalnego, a następnie zasilił struktury konspiracyjnego ONR „ABC”, potwierdzając tym samym swoje ideowe wybory.
Podczas drugiej wojnie światowej
We wrześniu 1939 r., jako ppor. rezerwy, Stanisław Kasznica dowodził I plutonem 2. baterii w 7. DAK, walczącym w składzie Wielkopolskiej Brygady Kawalerii pod dowództwem gen. Romana Abrahama. Za męstwo na polu bitwy został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari V klasy. W okresie okupacji niemieckiej Kasznica aktywnie włączył się w działalność konspiracyjnego ruchu narodowego.
Już w okresie studiów na Wydziale Prawno-Ekonomicznym UP młody Kasznica należał do Zarządu Bratniej Pomocy Studentów UP, Młodzieży Wszechpolskiej oraz Korporacji Akademickiej „Helionia”. Jako absolwent wstąpił w szeregi Obozu Wielkiej Polski.
Znalazł się w szeregach wywodzącej się ze struktur ONR „ABC” tzw. Grupie „Szańca” i w Związku Jaszczurczym. Na przełomie 1939 i 1940 r. organizował działalność Komisariatu Cywilnego ZJ, którego celem było przygotowanie kadr oraz struktur dla przyszłej administracji wyzwolonych ziem polskich.
Był czynny jako publicysta, koncentrując się na kwestiach kształtu powojennej Polski, jej ustroju i stosunków prawno-społecznych. W 1941 r. ukazała się konspiracyjnie książka jego autorstwa, podpisana pseudonimem „Piotr Straża”, pt. „Piastowy Szlak”. W pracy tej Kasznica zaprezentował ideę ustroju powojennego państwa polskiego, wnikliwie analizując zagadnienia z zakresu stosunków społeczno-prawnych II RP.
W momencie powstania Narodowych Sił Zbrojnych we wrześniu 1942 r. Stanisław Kasznica objął stanowisko w Administracji Ogólnej Służby Cywilnej Narodu, z kolei od lipca 1943 r. dołączył do Prezydium Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej. Rok później, w lipcu 1944 r., powierzono mu funkcję szefa I Oddziału Komendy Głównej NSZ.
W okresie Powstania Warszawskiego Kasznica walczył na Ochocie, jego oddział został rozbity po kilku dniach walk, a on sam został odcięty od reszty oddziałów powstańczych. 10 sierpnia 1944 r., wydostawszy się ze stolicy, trafił wraz z rodziną do obozu przejściowego, tzw. Zieleniaka, a następnie do obozu w Pruszkowie. W połowie sierpnia 1944 r. Kasznica przyjechał do Częstochowy, gdzie od września do stycznia 1945 r. pełnił obowiązki komendanta Okręgu VIII (śląsko-częstochowskiego) NSZ.
Dalsza działalność konspiracyjna
Wkroczenie Armii Czerwonej na ziemie polskie rozpoczęło okres nowej, sowieckiej okupacji. W kwietniu 1945 r. Stanisław Kasznica został powołany na stanowisko komendanta I Okręgu NSZ (pomorskiego) oraz p.o. II Okręgu NSZ (poznańskiego). W tym okresie współpracował także z komendą Obszaru Zachód „Nie”, pełniąc funkcję zastępcy komendanta.
W 1941 r. ukazała się konspiracyjnie książka jego autorstwa, podpisana pseudonimem „Piotr Straża”, pt. „Piastowy Szlak”. W pracy tej Kasznica zaprezentował ideę ustroju powojennego państwa polskiego, wnikliwie analizując zagadnienia z zakresu stosunków społeczno-prawnych II RP.
Po przyjeździe do Poznania w lutym 1945 r. Kasznica nawiązał kontakt z Lechem Karolem Neymanem, inicjując działalność organizacji wojskowej „Armia Polska” i struktury konspiracyjnej Pokolenie Polski Niepodległej. W czerwcu 1945 r. przejął szefostwo wywiadu Organizacji Polskiej, pozyskane materiały wywiadowcze przekazywał organizacji „Nie”. W sierpniu 1945 r. został wyznaczony p.o. komendanta NSZ.
Aktywność podziemna ruchu narodowego nieuchronnie zwróciła uwagę NKWD i Urzędu Bezpieczeństwa. Od lipca 1945 r. do roku 1947 trwały aresztowania wśród kierownictwa Armii Polskiej. Dekonspiracja doprowadziła nie tylko do trudności w funkcjonowaniu organizacji, ale także ujawniła informacje na temat Stanisława Kasznicy oraz jego współpracownika Lecha Neymana.
Stanisław Kasznica, fot. z zasobu IPN
Aresztowanie i śmierć
15 lutego 1947 r. w Zakopanem Kasznica został aresztowany i przetransportowany do więzienia przy ul. Rakowieckiej w Warszawie. W czasie śledztwa był brutalnie torturowany.
Sądzony w procesie pokazowym w dniach 11 lutego – 2 marca 1948 r., został skazany na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie. Zamordowany strzałem w tył głowy 12 maja 1948 r.
Doczesne szczątki Stanisława Kasznicy zostały odnalezione na tzw. Łączce (na warszawskich Powązkach wojskowych) w 2013 r. i zidentyfikowane dzięki staraniom Instytutu Pamięci Narodowej.
* * *
W zasobie Archiwum IPN w Warszawie, a także w oddziałach IPN w Poznaniu i Krakowie zachowały się akta kontrolno-śledcze sprawy prowadzonej przeciwko Stanisławowi Kasznicy, a także rozpracowania KG NSZ i „Armii Polskiej”. Dysponujemy ponadto dokumentami z inwigilacji przez UB działaczy i żołnierzy polskiego ruchu narodowego z lat 40. i 50. XX wieku.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
