Spotkanie, które odbyło się przy ulicy Twardej w Warszawie w noc sylwestrową 1943 r., stanowiło przełomowy moment w historii polskiego komunizmu. Choć samo wydarzenie miało charakter konspiracyjny i ograniczony do wąskiego grona działaczy, jego skutki sięgnęły daleko poza wojenną rzeczywistość. Był to zamach stanu, dokonany w cieniu okupacji niemieckiej, który miał fundamentalne znaczenie dla powojennego układu sił w Polsce.
W poszukiwaniu legitymizacji
Powstanie KRN nie było wydarzeniem przypadkowym, ani spontanicznym. Polska Partia Robotnicza, kierowana przez Władysława Gomułkę, od początku dążyła do przejęcia władzy w kraju. Wsparcie Związku Sowieckiego, który z każdym kolejnym zwycięstwem na froncie wschodnim zyskiwał przewagę nad Niemcami, pozwalało komunistom na coraz śmielsze działania.
Zerwanie stosunków dyplomatycznych między ZSRS a Rządem RP na uchodźstwie w kwietniu 1943 r. usankcjonowało polityczne działania PPR, które zaczęło otwarcie podważać legalność rządu londyńskiego. Ich narracja była spójna z sowiecką propagandą – oskarżano emigracyjne władze o faszyzm i zdradę narodową, budując alternatywną wizję przyszłego rządu Polski.
Utworzenie KRN wpisywało się w strategię polityczną PPR, która dążyła do stworzenia struktury stanowiącej zalążek nowego systemu władzy. Komuniści, świadomi słabego poparcia społecznego, podjęli próbę legitymizacji swojej działalności, powołując organ mający uchodzić za ponadpartyjny. W rzeczywistości KRN była strukturą niemal całkowicie podporządkowaną komunistom – spośród 19 obecnych na spotkaniu założycielskim, 14 osób należało do PPR. Reszta uczestników pochodziła z kontrolowanych przez komunistów grup lewicowych i ruchów chłopskich, które w rzeczywistości były fasadowymi organizacjami bez realnego wpływu.
Ruiny kamienicy przy Twardej 22, 1945 r. (fot. domena publiczna)
Czerwony sylwester
Spotkanie inicjujące powołanie Krajowej Rady Narodowej odbyło się 31 grudnia 1943 r. w Warszawie, przy ulicy Twardej 22. Organizacja wydarzenia wymagała najwyższej ostrożności, ponieważ komuniści działający w okupowanej przez Niemców stolicy znajdowali się pod stałym nadzorem zarówno Gestapo, ale też Armii Krajowej oraz Delegatury Rządu na Kraj.
Lokalizacja zebrania została utrzymana w tajemnicy nawet przed jego uczestnikami. (...) Dla celów dezinformacyjnych rozpuszczano fałszywe informacje o planowanym zebraniu na Żoliborzu lub w innych częściach Warszawy, by wprowadzić w błąd potencjalnych informatorów.
Wybór daty posiedzenia nie był przypadkowy. Michał Rola-Żymierski, polski działacz komunistyczny i dowódca Armii Ludowej, wspominał, że decyzja o zorganizowaniu spotkania w noc sylwestrową została przegłosowana podczas wcześniejszych narad. Argumentowano, że 31 grudnia wielu mieszkańców Warszawy uczestniczyło w prywatnych zabawach sylwestrowych, co umożliwiało konspiratorom swobodne poruszanie się po mieście. Po zakończeniu spotkania, nad ranem, mogli wracać do domów, nie wzbudzając podejrzeń.
Lokalizacja zebrania została utrzymana w tajemnicy nawet przed jego uczestnikami. Rola-Żymierski relacjonował, że aby zwiększyć bezpieczeństwo, członkowie spotkania byli doprowadzani na miejsce pojedynczo przez działaczy komunistycznych – Kazimierza Mijala i Mariana Spychalskiego. Mijal odpowiadał za techniczne przygotowanie spotkania, a Spychalski za jego zabezpieczenie wojskowe. Dla celów dezinformacyjnych rozpuszczano fałszywe informacje o planowanym zebraniu na Żoliborzu lub w innych częściach Warszawy, by wprowadzić w błąd potencjalnych informatorów.
Podczas tajnego, sylwestrowego spotkania podjęto nadzwyczajne środki bezpieczeństwa. Uczestnicy mieli zakaz opuszczania lokalu aż do zakończenia spotkania. Jak wspominał Rola-Żymierski, przedstawicielka Robotniczej Partii Polskich Socjalistów chciała wyjść do swojej córki, lecz zdecydowanie jej tego zabroniono, obawiając się możliwej wsypy.
Prosowiecka uzurpacja
Podjęta na spotkaniu decyzja o powołaniu KRN wywołała falę oburzenia wśród przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego oraz struktur rządu londyńskiego. Dla nich była to jawna próba uzurpacji władzy przez komunistów i uderzenie w suwerenność legalnych władz Rzeczypospolitej.
W odpowiedzi na działania KRN, 8 stycznia 1944 r. powołano Radę Jedności Narodowej, która miała stanowić oficjalną reprezentację podziemnego państwa polskiego. Było to bezpośrednie starcie dwóch wizji przyszłości Polski – jednej reprezentowanej przez legalne władze emigracyjne, drugiej forsowanej przez komunistów z poparciem Kremla.
Bolesław Bierut na fotografii z 1944 r. jako prezydent KRN (fot. ze zbiorów Biblioteki Narodowej)
Druk Krajowej Rady Narodowej z ok. 1944 r. (fot. ze zbiorów Biblioteki Narodowej)
Powołanie KRN było zaskoczeniem również dla Moskwy i polskich komunistów przebywających wówczas na terenie państwa sowieckiego. Moskwa początkowo przyjęła decyzję o utworzeniu KRN z nieufnością, obawiając się samowolnych działań krajowych komunistów, ostatecznie decyzja ta została zaakceptowana. Stalin dostrzegł w KRN narzędzie, które mogło posłużyć do dalszej sowietyzacji Polski. W konsekwencji, KRN stała się oficjalnym organem politycznym, który w lipcu 1944 r. „uprawomocnił” utworzenie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w Moskwie. Komuniści osiągnęli swój cel – podważając legalność rządu londyńskiego i jego struktur w kraju, stworzyli polityczną alternatywę, której Kreml mógł udzielić formalnego wsparcia.
Powołanie KRN było pierwszym krokiem do ustanowienia w Polsce systemu władzy opartego na modelu sowieckim. Pomimo braku społecznego poparcia, przy wsparciu ZSRS komuniści przejmowali kolejne instytucje państwowe, eliminując stopniowo wszelką polityczną konkurencję. Spotkanie na Twardej, które z pozoru mogło wydawać się marginalnym wydarzeniem, okazało się kluczowe dla przyszłości Polski, otwierając drogę do budowy państwa na wzór sowiecki i zrywania z dotychczasowym porządkiem konstytucyjnym. W ten sposób w cieniu wojennego chaosu zrodziła się nowa rzeczywistość polityczna, która przez kolejne dekady kształtowała losy kraju.
