Największą opozycyjną partią stało się utworzone formalnie 22 sierpnia 1945 r. Polskie Stronnictwo Ludowe. Prezesem został schorowany już Wincenty Witos, ale faktyczną rolę przywódcy ludowców sprawował Stanisław Mikołajczyk – były premier rządu RP na uchodźstwie. PSL rozwijało się bardzo szybko, zyskując szerokie grono zwolenników. Wzrost znaczenia politycznego tej partii spowodował, że komuniści traktowali członków stronnictwa jak największych wrogów.
Mimo zachowywania pozorów pluralizmu politycznego, wobec działaczy PSL stosowano różnego rodzaju represje. Począwszy od działań o charakterze politycznym, administracyjnym i propagandowym po te bardziej brutalne. Niejednokrotnie przywódcy stronnictwa byli pod błahymi pretekstami aresztowani, padali też ofiarami brutalnych pobić, a nawet skrytobójczych mordów politycznych.
Fotografia legitymacyjna Michała Zachariasza (fot. z zasobu AIPN)
Taki los spotkał Michała Zachariasza, który przed wojną był działaczem ZMW „Wici”. W 1934 r. wraz z żoną Zenoną osiedlił się w miejscowości Kije w powiecie pińczowskim, gdzie otrzymał posadę zastępcy sekretarza Urzędu Gminy. Po wybuchu II wojny światowej zaangażował się w działalność podziemia, był organizatorem konspiracyjnego Stronnictwa Ludowego „Roch” i Batalionów Chłopskich. W 1943 r. wraz z żoną i dwojgiem dzieci przeprowadzili się do Gór Pińczowskich.
Działalność polityczna
Po zakończeniu okupacji niemieckiej Zachariasz pracował jako sekretarz Urzędu Gminy w Górach Pińczowskich, mieszkał wraz z rodziną w budynku Urzędu Gminy. Od 1945 r. należał do PSL, był sekretarzem Zarządu Powiatowego PSL w Pińczowie (z siedzibą w Kazimierzy Wielkiej), uczestniczył w I Kongresie PSL w Warszawie. Był osobą znaną i popularną wśród miejscowej ludności. Organizował spotkania z rolnikami, podczas których wypowiadał się przeciwko polityce rolnej komunistów.
Uczestniczył m.in. w poświęceniu sztandaru Koła PSL w Sędowicach (gm. Nawarzyce, pow. jędrzejowski) które odbyło się w dniu 2 czerwca 1946 r. W uroczystości wzięło udział co najmniej sześćset osób. Sztandar został poświęcony podczas mszy, a w następnej części uroczystości wyczytywano nazwiska najaktywniejszych ludowców i każdy z nich symbolicznym gestem wbijał gwóźdź w drążek sztandaru. W dalszej kolejności wysłuchano okolicznościowych wystąpień.
Legitymacja członkowska PSL Michała Zachariasza (z zasobu AIPN)
Przemawiał m.in. Michał Zachariasz, który krótko scharakteryzował sytuację polityczną Polski. Odnosząc się do kwestii zaproponowanego przez PPR wspólnego bloku wyborczego, mówił, że dwudziestoprocentowa mniejszość nawołuje do współpracy większość, a powinno być odwrotnie, to PSL powinno nawoływać do współpracy mniejsze ugrupowania. Podkreślał, że to wieś jest fundamentem państwa. Po zakończeniu przemówienia pojawiły się okrzyki:
„Niech żyje Najjaśniejsza Rzeczypospolita Polska!”, „Niech żyje PSL!”, „Niech żyje Mikołajczyk!”.
Uroczystość była wyrazem ogromnego poparcia dla opozycji.
W związku z aktywną działalnością w PSL Michał Zachariasz, którego komuniści określali mianem „wroga wsi”, był szykanowany przez aparat represji. Kilkakrotnie go zatrzymywano, przebywał w więzieniu m.in. w czasie referendum 30 czerwca 1946 r. Po głosowaniu ludowym również przetrzymywany był w areszcie, co potwierdził inny działacz PSL zatrzymany w tym samym czasie. W związku z obawą o swoje życie Zachariasz pytał innego ludowca, czy zna drogę ucieczki z kraju na Zachód.
Morderstwo
W nocy z 12 na 13 lipca 1946 r. do mieszkania Zachariaszów wtargnęli umundurowani mężczyźni. Żądali wydania pieniędzy i broni. Michał Zachariasz odpowiedział, że nie ma ani pieniędzy ani broni, więc po przeszukaniu mieszkania kazali mu się ubierać. Został wyprowadzony z domu. Żona wspominała:
„Ja wyszłam za nimi ale jeden z nich wrócił się, przystawił mi broń do skroni i powiedział, że jeśli wyjdę z domu, to mnie zastrzeli. (…) Gdzieś koło 6 lub 7 rano dowiedziałam się, że ktoś leży zabity pod lasem. (…) Poszłam tam i okazało się, że to był mój mąż. (…)”.
Miał rany postrzałowe i ślady pobicia.
Na pogrzeb przybyło wiele osób, które chciały w ten sposób zamanifestować swoje współczucie dla rodziny i poparcie dla działalności PSL. Była to również forma protestu wobec poczynań komunistów. Przed uroczystością do wdowy przyszli funkcjonariusze UB z żądaniem, aby „nie robiła manifestacji” i odprawiła przybyłych. Odpowiedziała jednak:
„Wy macie władzę, wy rozpędzajcie ludzi”.
W okólniku wydanym przez pińczowski ZP PSL w sprawie zabójstwa sekretarza napisano:
„Bez względu na to kim byli mordercy i z jakiej warstwy społeczeństwa pochodzili potępiamy metody mordu i terroru w Polsce. Można zabić człowieka, ale idei ruchu ludowego zabić się nie da”.
Po pewnym czasie do Zenony Zachariasz przyszedł zastępca szefa PUBP z Pińczowa, który miał powiedzieć jej, że
„zrobili to ubowcy, ale nie z jego polecenia”.
Rodzina była przez dłuższy okres zastraszana. Niedługo po pogrzebie wdowa została wraz z dziećmi wezwana do siedziby Urzędu Bezpieczeństwa. Pytana kogo oskarża o śmierć męża odpowiedziała, że zabójcy zapewne nie zostaną odnalezieni. Miała rację. Morderców nie schwytano, nie wiadomo, czy w ogóle byli poszukiwani, żadnych akt w tej sprawie nie odnaleziono.
Okólnik organizacyjny ZP PSL w Pińczowie z siedzibą w Kazimierzy Wielkiej (z zasobu AIPN)
Okólnik organizacyjny ZP PSL w Pińczowie z siedzibą w Kazimierzy Wielkiej (z zasobu AIPN)
* * *
Prowadzone w latach dziewięćdziesiątych śledztwo również nie przyniosło rezultatów. Po przesłuchaniu świadków Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu stwierdziła, że okoliczności poprzedzające śmierć Michała Zachariasza, czyli częste kilkugodzinne pozbawianie go wolności i zatrzymywanie przed referendum 1946 r., potwierdzają podejrzenie, że był on w zainteresowaniu organów bezpieczeństwa.
„Należy przyjąć, że szykanowanie, bezprawne pozbawianie wolności a następnie zabójstwo, dokonane zostało przez funkcjonariuszy bezpieczeństwa w związku z przynależnością Michała Zachariasza do PSL i w ramach polityki zwalczania legalnej opozycji, jaką było Polskie Stronnictwo Ludowe”.
Sprawców nie udało się jednak zidentyfikować, w związku z czym postępowanie zostało umorzone. Za zbrodnię tę, jak i za wiele podobnych czynów, nikt zatem nie odpowiedział.
