Dzięki prowadzonemu przez Instytut Pamięci Narodowej projektowi Archiwum Pełne Pamięci użytkownicy zasobu Archiwum IPN zyskali możliwość zapoznania się z wyjątkową pamiątką pochodzącą z Czarnego Lądu – pamiętnikiem polskiej dziewczyny wywiezionej po wybuchu II wojny światowej w głąb Związku Sowieckiego, która następnie wraz z innymi dziećmi trafiła do Afryki.
Dzieci polskich zesłańców przebywające w osiedlu dla polskich uchodźców w Koja w Ugandzie, 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
Polska poza Polską
W 1942 r. tysiące Polaków deportowanych i zmuszonych do katorżniczej pracy w ZSRS zostało ewakuowanych do Iranu wraz z armią gen. Władysława Andersa. Było wśród nich około 40 tys. kobiet i dzieci.
Ponieważ Iran miał być jedynie tymczasowym miejscem pobytu polskich uchodźców, a tereny leżące nad Morzem Kaspijskim mogły znaleźć się w obszarze działań zbrojnych, polskie władze emigracyjne poszukiwały poza Europą terenów, które zapewniłyby odpowiednie warunki do życia dla tak dużej ilości ludzi. Jednym z kierunków, jakie udało się otworzyć, była Brytyjska Afryka Wschodnia.
Żeńska drużyna harcerska w osiedlu dla polskich uchodźców w Ugandzie, lata 40. XX wieku (fot. z zasobu AIPN)
Świadectwem kilkuletniego, trudnego pobytu polskich dzieci w Afryce jest pamiętnik należący do Marii Leszczełowskiej (po mężu Ostrowskiej), określany często mianem „złotych myśli”, zawierający pamiątkowe cytaty, aforyzmy i wiersze, wpisane przez jej rówieśników, z którymi tam przebywała. W ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci córka Marii Ostrowskiej użyczyła Archiwum IPN pamiątki rodzinne i zgodziła się, aby ich kopie cyfrowe zostały włączone do zasobu archiwalnego IPN.
Wojenna droga Marii Leszczełowskiej
Maria Leszczełowska urodziła się 6 września 1929 r. w Brześciu nad Bugiem. Jej ojciec w okresie dwudziestolecia międzywojennego pracował w Poleskim Urzędzie Wojewódzkim jako referent ds. kontrwywiadu. W 1940 r. został aresztowany przez Niemców w Warszawie, skąd w pierwszym transporcie wywieziono go do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie zmarł rok później.
Maria Leszczełowska (siedzi w środku) w 13. drużynie harcerek w osiedlu dla polskich uchodźców w Ugandzie, lata 40. XX wieku (fot. z zasobu AIPN)
Maria, wraz z matką Bronisławą oraz siostrą Wandą, po ewakuacji z ZSRS i opuszczeniu Iranu, od listopada 1942 r. do sierpnia 1948 r. przebywała w Ugandzie, w dwóch osiedlach dla polskich uchodźców – w Koja nad brzegiem Jeziora Wiktorii oraz w oddalonym od niego o ponad 90 mil Masindi. Uczęszczała tam do szkoły, a także była członkiem drużyny harcerskiej. Jej matka od 1943 r. brała udział w organizowaniu i prowadzeniu przedszkola dla polskich dzieci w osiedlu Koja, natomiast w marcu 1945 r. objęła funkcję wychowawczyni w przedszkolu w obozie Masindi.
Po opuszczeniu Afryki Maria Leszczełowska osiedliła się w Wielkiej Brytanii. W okresie powojennym przebywała w polskim obozie przesiedleńczym w pobliżu wsi Husbands Bosworth w hrabstwie Leicestershire. Brała tam udział w życiu polskiej społeczności, działała m.in. w grupie teatralnej uczestniczącej również w uroczystościach narodowych.
Okładka pamiętnika zawierającego wpisy od osób, z którymi Maria Leszczełowska przebywała w osiedlach dla polskich uchodźców w Koja i Masindi w Ugandzie, 1944-1948 (z zasobu AIPN)
Rysunek w pamiętniku Marii Leszczełowskiej wykonany w osiedlu dla polskich uchodźców w Koja w Ugandzie, lata 40. XX wieku (z zasobu AIPN)
Wpis w pamiętniku Marii Leszczełowskiej wykonany w osiedlu dla polskich uchodźców w Koja w Ugandzie, 12 lutego 1945 r. (z zasobu AIPN)
Akademia z okazji święta Konstytucji 3 Maja w osiedlu dla polskich uchodźców w Koja w Ugandzie, 1943 r. (fot. z zasobu AIPN)
Dzieci wykonujące taniec ludowy podczas akademii z okazji święta Konstytucji 3 Maja w osiedlu dla polskich uchodźców w Koja w Ugandzie, 1943 r. (fot. z zasobu AIPN)
Renia Kiejko – jedna z koleżanek Marii Leszczełowskiej w osiedlu dla polskich uchodźców w Koja w Ugandzie, 18 stycznia 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
