Jan Małolepszy, urodził się 27 grudnia 1906 r. w Kraszkowicach (pow. wieluński), w chłopskiej rodzinie Idziego i Józefy z domu Borgol. Był najstarszy z siedmiorga rodzeństwa. Po ukończeniu szkoły powszechnej w 1920 r. podjął pracę pisarza w miejscowym tartaku. Do 1924 r. dokształcał się na kursach zawodowych, następnie wyjechał w poszukiwaniu pracy do Niemiec. Powrócił w 1926 r. i zajął się gospodarstwem rodzinnym.
Jan pracował jako drogomistrz w Wydziale Dróg Starostwa Powiatowego w Wieluniu (do 13 sierpnia 1939). Praca ta stworzyła mu rozległe możliwości poznawania terenu i ludzi, co później okazało się pomocne w prowadzeniu działalności konspiracyjnej.
W marcu 1928 r. został powołany do służby w 19. Oddziale Służby Uzbrojenia w Pomiechówku k. Modlina, a następnie przeniesiony do 4. Kadry Uzbrojenia w Regnach k. Koluszek. Ukończył szkołę podoficerską. Podczas służby wojskowej zdobył zawód rusznikarza. Do grudnia 1930 r. został w wojsku jako kapral nadterminowy, następnie przeszedł do rezerwy. Do 1933 r. pracował jako instruktor w Związku Zawodowym Robotników Rolnych i Leśnych w powiecie Wieluń. W maju 1933 r. ożenił się ze Stanisławą Kośmider. Małżonkowie zamieszkali w Okalewie, mieli troje dzieci: Zygmunta, Janusza i Danutę.
Jan pracował jako drogomistrz w Wydziale Dróg Starostwa Powiatowego w Wieluniu (do 13 sierpnia 1939). Praca ta stworzyła mu rozległe możliwości poznawania terenu i ludzi, co później okazało się pomocne w prowadzeniu działalności konspiracyjnej. 23 sierpnia 1939 r. został powołany jako rezerwista do 4. Kadry Uzbrojenia w Gałkówku k. Łodzi. W czasie kampanii wrześniowej 1939 r. brał udział w obronie odcinka Warty i Widawki. Po przełamaniu przez Niemców linii obrony razem z oddziałem przeszedł na Kresy Wschodnie. W okolicach Równego dostał się do niewoli sowieckiej.
W listopadzie 1939 r. zbiegł z konwoju jenieckiego i powrócił w rodzinne strony, zamieszkał czasowo w miejscowości Czarnożyły k. Wielunia.
W konspiracji TOW, ZWZ-AK
W 1940 r. w tejże wsi zaangażował się w działalność konspiracyjną, zaprzysiężony do Tajnej Organizacji Wojskowej (ppor. Józefa Biedala „Józka”, „Kupca”, „Sławka”), a następnie włączony do struktur ZWZ-AK Obwód Wieluń pod dowództwem por. Mieczysława Woronowicza „Farbiarza”, „Marka”.
Był przekonany, jak większość partyzantów, którzy kontynuowali bezkompromisową walkę z kolaborantami czekistów, że wkrótce wybuchnie kolejna wojna światowa z Sowietami.
W listopadzie 1942 r., został zastępcą kwatermistrza obwodu ppor. Jana Derdy „Juliusza”. Od 4 grudnia 1943 r. był członkiem oddziału dywersyjnego o kryptonimie „Barbara” dowodzonego przez ppor. Władysława Bobrowskiego „Jacka” oraz komendantem Rejonu AK Czarnożyły–Wydrzyn; od 1944 r. kwatermistrzem Inspektoratu Sieradzko-Wieluńskiego AK kryptonim „A.R.T.”, został mianowany sierżantem.
Jesienią 1944 r., tj. po „wsypie” i aresztowaniach w Okręgu Łódź AK „Barka” i podległych inspektoratach, ukrywał się przed gestapo w schronach ziemnych AK znajdujących się w miejscowościach Okalew i Staropole (pow. wieluński) oraz w Józefinie i w Gruszczycach (pow. sieradzki).
W drugiej konspiracji
W końcu stycznia 1945 r., po wkroczeniu Armii Czerwonej na ziemię wieluńską, zorganizował na terenie Okalewa ochotnicze patrole milicji, do połowy lutego 1945 r. był komendantem posterunku Milicji Obywatelskiej. W kwietniu 1945 r. zagrożony aresztowaniem przez nowo utworzony Urząd Bezpieczeństwa w Wieluniu za przynależność do AK ponownie się zakonspirował. 10 grudnia 1945 r. za pośrednictwem ostatniego dowódcy Obwodu Wieluń AK ppor. Antoniego Pabianiaka „Błyskawicy” dołączył do Konspiracyjnego Wojska Polskiego, organizacji podziemnej o charakterze antykomunistycznym, i objął funkcję kwatermistrza Komendy Obwodu Wieluń KWP kryptonim „Turbina”.
Jan Małolepszy z rodziną, Okalew 1945 r. (fot. ze zbiorów K. Jasiaka)
W kwietniu 1946 r., w czasie trwania akcji pododdziałów KWP na więzienie UB w Radomsku, „Murat” wraz ze swoim podkomendnym Władysławem Pawlaczykiem „Kubusiem” został przypadkowo aresztowany w Okalewie przez funkcjonariuszy MO i Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego Wieluń. Podczas transportu do Wielunia Pawlaczyk zbiegł. „Murat”, by uzyskać wolność, został zmuszony do podpisania deklaracji współpracy z UB. O zdarzeniu zameldował „Błyskawicy” i dowództwu KWP kryptonim „Lasy-Bory”. Za zgodą komendanta kpt. Stanisława Sojczyńskiego „Warszyca” oraz ze względów bezpieczeństwa (jako zdekonspirowany) został wcielony do oddziału partyzanckiego ppor. „Błyskawicy”, nadal pełnił funkcję kwatermistrza.
4 marca 1949 r. Jan Małolepszy został skazany na śmierć. Obok „Murata” skazano również trzech księży: Wacława Ortotowskiego z parafii Konopnica, Mariana Łososia z parafii Szynkielów na karę śmierci oraz Stefana Farysia z parafii Rudlice na 12 lat więzienia.
W gminie Ostrówek (pow. Wieluń) z grupy współpracowników z czasów okupacji niemieckiej utworzył patrol zbrojny Służby Ochrony Społeczeństwa, działający w ramach Kierownictwa Walki z Bezprawiem KWP „Turbiny”. Od czerwca do sierpnia 1946 r. (do czasu rozbicia komendy KWP „Lasy-Bory” i aresztowania „Warszyca”) „Murat” w stopniu sierżanta dowodził częścią bojówki dywersyjnej, operującej w okolicach powiatu wieluńskiego (w południowo-zachodniej części województwa łódzkiego), m.in. w gminach Ostrówek i Konopnica, by z czasem rozszerzyć działalność na inne ościenne gminy, m.in.: Działoszyn, i powiat Pajęczno.
„Murat” nie zaprzestał działalności zbrojnej pomimo dwukrotnego rozbicia komend KWP „Lasy-Bory” i „Gaje-Grody” por. Jerzego Jasińskiego „Janusza”. W końcu sierpnia 1946 r. wraz z częścią swojej wojskowej bojówki o kryptonimie „Labirynt” odłączył się od komendanta „Turbiny” ppor. „Błyskawicy”, wykorzystując pogłębiający się kryzys organizacyjny i konflikt wewnętrzny w oddziale. „Murat” uważał, że stał się kontynuatorem idei walki zbrojnej rozpoczętej przez „Warszyca”.
Ponadto był przekonany, jak większość partyzantów, którzy kontynuowali bezkompromisową walkę z kolaborantami czekistów, że wkrótce wybuchnie kolejna wojna światowa z Sowietami. W październiku 1946 r. podporządkował sobie 20-osobowy pododdział o krypt. „Burza” Kazimierza Grzelczyka „Zemsty” z Rychłocic (akowca, dezertera z „ludowego” WP). Nawiązał również łączność z partyzantami z ziemi sieradzkiej, m.in. ppor. Antonim Chowańskim ,,Kubą” (akowcem, żołnierzem KWP „Młockarnia”) oraz por. Janem Kwapiszem „Lisem-Kulą” (dezerterem ze Szkoły Podoficerskiej „ludowego” WP w Poznaniu, żołnierzem KWP „Młockarnia”).
Dowództwo Oddziałów Leśnych KWP Teren 731, tzw. III Komenda KWP
W okresie od 27 do 31 marca 1947 r. żołnierze pododdziałów KWP ppor. „Błyskawicy” i sierż. „Zemsty” ujawnili się przed Komisją Amnestyjną w PUBP w Wieluniu. „Murat” uważał to za zdradę i złamanie przysięgi organizacyjnej. Zabronił wszystkim podległym sobie żołnierzom złożenia broni pod groźbą kary śmierci.
Z jego rozkazu za samowolne ujawnienie się i zdradę tajemnic organizacyjnych został rozstrzelany sierż. „Zemsta”. Po wyroku kolegialnego sądu rozstrzelano także dwóch szeregowych partyzantów z byłego Obwodu KWP „Turbina” za współpracę z bezpieką i jednego za rabunki na konto podziemia.
Nie mogąc nawiązać łączności z inną nadrzędną strukturą podziemia niepodległościowego na terenie radomszczańskim, sformował jednostkę organizacyjną pod nazwą Dowództwo Oddziałów Leśnych KWP Teren 731. „Murat” (już w stopniu kapitana) uznawał swą działalność partyzancką za kontynuację KWP, stworzył m.in. Tymczasową instrukcję Oddziałów Bojowych KWP. Wyposażył grupy bojowe w nową pieczęć w kolorze zielonym z orłem w koronie i literami KWP i szyfr oraz kwitariusze z pokwitowaniami.
Lokalne duchowieństwo i kilkaset osób zaangażowanych w działalność niepodległościową zagwarantowało „Muratowi” nowe kryjówki i informację z terenu o ruchach UB, MO i Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Grupa „Murata” największym wsparciem cieszyła się wśród mieszkańców wsi. Na 14 gmin tylko w 4 z nich według raportu UB:
„ludność miała negatywny stosunek do bandy »Murata«, w pozostałych był on pozytywny lub dość przychylny, ponieważ do 1945 r. znajdowała się tam silna partyzantka AK, prawie każdy gospodarz należał do organizacji konspiracyjnej”.
Dzięki lokalnym współpracownikom „Murat” wydawał także tajną gazetkę „Bracia Polacy” oraz kolportowano ulotki antykomunistyczne. Latem 1948 r. w skład organizacji „Murata” wchodziło 6 bojówek dywersyjnych (ok. 70 żołnierzy) w sile drużyny:
– „Drzymała 3” pod dowództwem por. Jana Kwapisza „Lisa-Kuli”, był jednocześnie zastępcą komendanta oraz kwatermistrzem inspektoratu;
– „Wawel” („Drzymała 1”) dowodzony przez ppor. Kazimierza Szczepańskiego „Wichra” (w pow. wieluńskim i kępińskim), od wiosny 1948 r. dowódcą był sierż. Józef Ślęzak „Mucha”;
– „Hel” – „Dzwon” dowodzony od marca do lipca 1948 r. przez sierż. Zenona Grzegórskiego „Wisłę” i Władysława Dwornika „Wyrwę”, „Synka”, działał w powiatach Wieluń, Częstochowa i Radomsko;
– „Balon” („Drzymała 4”) sierż. Andrzeja Jaworskiego „Marianka”, działał w powiatach Wieluń i Łask;
– „Bałtyk” („Drzymała 2”), od 15 czerwca 1947 r. dowodzony przez ppor. Kazimierza Skalskiego „Zaporę”, działał w powiatach Sieradz i Kalisz oraz w województwie poznańskim;
– „Trybuna” por. Ludwika Danielaka „Bojara”, operował w powiatach Łask i Piotrków Trybunalski oraz w gminie Bełchatów. Głównym celem ataków tej grupy stały się lokalne władze UB, MO, Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej, Polska Partia Robotnicza oraz konfidenci.
O determinacji „Murata” w prowadzonej walce przeciwko organom komunistycznego aparatu represji świadczy fragment zachowanych dokumentów KWP.
„Murat” napisał do por. „Bojara”:
„Rąbać zdrajców, szpiclów, sprzedawców naszej ukochanej Ojczyzny. Przeważnie tłuc i rozbijać ORMO, UB, KBW i milicję. Wysadzić ze dwa posterunki minami w powietrze a przeważnie posterunek Wygiełzów [... ]. Polować na grube ryby, łapać taksówki i prawdziwych komunistów strzelać. Przeważnie ORMO rozbrajać, a niektórych strzelać. [... ]. Roboty, przeprowadzić w trzech powiatach Radomsko, Opoczno, Piotrków. Chcę widzieć, co umiecie. Nazwisko Bojar nie na próżno panu dałem, ono ma słynąć. Słyszeliście, co o nas mówili z Londynu przed dziesiątym. Więc powinniście być dumni, że służycie w szeregach naszych, których tyle chwały spływa. Na każdym kroku trzeba pamiętać, że się jest żołnierzem, na którego są zwrócone oczy wszystkich. Nie tylko cywilnych ludzi, nie tylko przełożonych swych, ale oczy wrogów patrzą na nasze uczynki…”.
Kierownictwo organizacji „Dowództwo Oddziałów Leśnych KWP Teren 731”. Stoją od lewej: por. Jan Kwapisz „Lis-Kula”, kpt. Jan Małolepszy „Murat”, por. Kazimierz Skalski „Zapora”, lato 1947 r. (fot. ze zbiorów K. Jasiaka)
Zgrupowanie partyzanckie kpt. „Murata”, las klonowski koło gajówki Tarczewskiego, lato 1947 r. (fot. ze zbiorów K. Jasiaka)
Od 6 sierpnia 1947 do 5 listopada 1948 r. w wyniku akcji zbrojnych i wydanych wyroków z rozkazu „Murata” zginęło: 9 członków ORMO, 12 funkcjonariuszy MO, 6 funkcjonariuszy UB, 6 aktywistów PPR, 3 aktywistów SL i 15 agentów UB. Dokonano również akcji ekspropriacyjnych na 66 spółdzielni, 5 przedsiębiorstw państwowych, 21 urzędów gminy, 5 urzędów pocztowych i 9 posterunków MO w celu pozyskiwania środków na działalność konspiracyjną.
Ogółem zlikwidowano 55 osób stojących po stronie władzy komunistycznej i dokonano 137 akcji aprowizacyjnych, oszacowanych według ówczesnej wyceny na ponad 5 mln zł.
Aresztowanie „Murata”
Do aresztowania „Murata” doszło w wyniku rozpracowania agenturalnego, przeprowadzonego przez połączone siły MO, UB i KBW z województwa łódzkiego na przełomie 1947 i 1948 r., a także zeznań złożonych przez aresztowanych, a następnie torturowanych w trakcie przesłuchania głównych łączników podziemia niepodległościowego, m.in. z placówki KWP w Szynkielowie.
W tragicznym bilansie organizacji należy wykazać straty, które wyniosły 32 partyzantów zabitych w pacyfikacjach i 20 straconych w wyniku procesów WSR w Łodzi oraz ok. 500 osób aresztowanych, w tym z powiatu sieradzkiego ok. 90 osób, które za udzielanie wsparcia i pomocy organizacji KWP, zostały na długie lata pozbawione wolności.
Miejsce ukrywania się komendanta KWP zdradził podczas przesłuchania zatrzymany przez UB łącznik Jana Małolepszego – Jan Dudek „Babka”. Ujęcie „Murata” nastąpiło 9 listopada 1948 r. w Bolkowie, po dwugodzinnych pertraktacjach z szefem PUBP Wieluń, który zapewnił komendanta, że jak się podda bez walki, to przeżyje i będzie mógł skorzystać z prawa łaski. W schronie „Murata” znaleziono część archiwum Dowództwa Oddziałów Leśnych KWP Teren 731.
Zasadzkę na „Murata” zorganizował szef PUBP w Wieluniu – kpt. Henryk Więckowski przy wsparciu zastępcy szefa WUBP w Łodzi kpt. Leszka Szmidta oraz kompanii 8. pułku KBW z Łodzi pod dowództwem por. Jaworowskiego i por. Gniotka. Do 12 listopada 1948 r. aresztowano ponad 100 osób podejrzanych o współpracę z partyzantami „Murata”
Odbitka pieczęci KWP „Murata”
Relacja z procesu w komunistycznym dzienniku „Głos Robotniczy”, 1949 r.
Proces
Jan Małolepszy przeszedł ciężkie, czteromiesięczne śledztwo. W dniach od 1 do 4 marca 1949 r. toczyła się rozprawa główna przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Łodzi zarejestrowana w Polskiej Kronice Filmowej. Propaganda komunistyczna rozkręciła wówczas wściekłą kampanię oszczerstw i opluwania wszystkich aresztowanych w tej sprawie. „Głos Robotniczy” epatował tytułami:
Bandyta „Murat” i jego wspólnicy w sutannach przed sądem. 1 dzień procesu członków faszystowskiej bandy dywersyjnej; Krwawy zbir „Murat” i jego 3 wspólnicy w sutannach; „Życie Częstochowy” podawało: Przywódca bandy dywersyjnej „Murat” i 3 księża duchowni protektorzy terroryzmu. Wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi z 4 marca 1949 r. Jan Małolepszy został skazany na śmierć. Obok „Murata” skazano również trzech księży: Wacława Ortotowskiego z parafii Konopnica, Mariana Łososia z parafii Szynkielów na karę śmierci oraz Stefana Farysia z parafii Rudlice na 12 lat więzienia. 13 maja 1949 r. prezydent BolesławBierut ułaskawił duchownych, zamieniając karę śmierci na dożywocie.
Ostatecznie kary zasądzone wobec księży zostały później złagodzone. „Murat” nie doczekał wykonania wyroku śmierci, został zamordowany 11 marca 1949 r. w więzieniu przy ul. Anstadta w Łodzi przez funkcjonariuszy Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Miejsce pochówku pozostaje nieznane.
Jan Małolepszy „Murat”, 1947 r. (fot. ze zbiorów K. Jasiaka)
Epilog
W tragicznym bilansie organizacji antykomunistycznej stworzonej przez Jana Małolepszego „Murata” pod nazwą Dowództwo Oddziałów Leśnych KWP Teren 731 należy wykazać straty, które wyniosły 32 partyzantów zabitych w pacyfikacjach i 20 straconych w wyniku procesów WSR w Łodzi oraz ok. 500 osób aresztowanych, w tym z powiatu sieradzkiego ok. 90 osób, które za udzielanie wsparcia i pomocy organizacji KWP, zostały na długie lata pozbawione wolności.
Jan Małolepszy „Murat” i jego żołnierze KWP zostali w pełni zrehabilitowani na mocy postanowienia Sądu Wojewódzkiego (IV Wydział Karny) w Łodzi 29 marca 1993 r., w którym stwierdzono unieważnienie wyroku WSR w Łodzi z 4 marca 1949 r. W uzasadnieniu powołanego postanowienia sąd stwierdził, że zarówno opis przypisanych „Muratowi”, jak i jego podkomendnym czynów oraz ich kwalifikacja prawna wskazują, że prowadził on
„działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”.
Tekst pochodzi z numeru 3/2024 „Biuletynu IPN”
