Na nieludzką ziemię. Trzecia z masowych deportacji w głąb ZSRS

W czasie wojny obronnej Polski przeciwko III Rzeszy 17 września 1939 r. Związek Sowiecki dokonał inwazji na II Rzeczpospolitą. W konsekwencji w granicach ZSRS znalazły się wschodnie terytoria Polski.

Sowieckie represje

Pod okupacją sowiecką zapanował terror, szczególnie skierowany przeciwko etnicznym Polakom. Narzucono ludności sowieckie obywatelstwo. Wprowadzono sowiecki, zideologizowany system oświatowy. Przeprowadzono niekorzystną dla mieszkańców tych obszarów wymianę pieniędzy.

W latach 1940-1941 miały miejsce cztery wielkie deportacje Polaków w głąb Związku Sowieckiego.

Dochodziło do aresztowań, egzekucji oraz deportacji ludności, czyli jej masowych przesiedleń do wyznaczonych odgórnie miejsc zamieszkania.

W latach 1940-1941 miały miejsce cztery wielkie deportacje Polaków w głąb Związku Sowieckiego.

Mapa podziału Polski między III Rzeszę a Związek Sowiecki. Widoczne podpisy: Józefa Stalina i Joachima von Ribbentropa

Podczas pierwszej deportacji w lutym 1940 r. na północne tereny europejskiej części Rosji oraz na zachodnią Syberię zesłano ok. 140 tys. ludzi, głównie osadników cywilnych i wojskowych oraz pracowników służb leśnych i ich rodziny.

W wyniku ruchów ludności w okresie kampanii wrześniowej znaczna część mieszkańców terenów okupowanych przez Niemcy znalazła się na obszarach okupowanych przez ZSRS.

W ramach drugiej deportacji w kwietniu 1940 r. wywieziono – głównie do Kazachstanu – ponad 61 tys. osób, w tym polską inteligencję, rodziny ofiar zbrodni katyńskiej, rodziny urzędników państwowych oraz nacjonalistów ukraińskich, żydowskich i białoruskich.

Po trzeciej deportacji z czerwca 1940 r. doszło jeszcze do czwartej, w maju i czerwcu 1941 r., kiedy na Syberię i do Kazachstanu wywieziono od 31 tysięcy do 52 tys. polskich obywateli, przede wszystkim członków konspiracji i ich bliskich oraz rodziny osób aresztowanych, rozstrzelanych bądź zbiegłych na teren okupacji niemieckiej.

Deportacja „bieżeńców”

W wyniku ruchów ludności w okresie kampanii wrześniowej znaczna część mieszkańców terenów okupowanych przez Niemcy znalazła się na obszarach okupowanych przez ZSRS. Niektórzy uciekli tam później, przechodząc przez zieloną granicę.

Deportacje odbywały się o świcie. Dawano krótki czasu na zabranie najpotrzebniejszych rzeczy.

W 1940 r. ZSRS zawarł porozumienie z III Rzeszą ws. powrotu uchodźców – Niemcy zgodzili się na powrót 60 tys. uciekinierów, odmówili przy tym przyjmowania Żydów. Ostatecznie do Generalnego Gubernatorstwa wyjechało ok. 66 tys. osób.

2 marca 1940 r. Rada Komisarzy Ludowych ZSRS podjęła decyzję o wysiedleniu tych uchodźców, którzy otrzymają odmowę powrotu do swoich miejsc zamieszkania i którzy odmówią przyjęcia paszportów sowieckich.

Pięcioosobowa rodzina polska, deportowana przez władze sowieckie, po przybyciu do miejsca formowania jednostek Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa w 1941 lub 1942 r. Reprodukcja rozpowszechniana przez komórki propagandy rządu RP i Polskich Sił Zbrojnych w Wielkiej Brytanii (fot. z zasobu IPN)

O świcie 29 czerwca 1940 r. rozpoczęła się trzecia deportacja obywateli polskich w głąb ZSRS. Deportacja ta dotknęła przede wszystkim uciekinierów spod okupacji niemieckiej (tzw. bieżeńców). Akcja deportacyjna objęła 26 tys. rodzin – prawie 80 tys. osób. Byli to w większości Żydzi, którzy stanowili 84,56% zesłanych. Polacy stanowili 10,95% deportowanych.

Deportowani pracowali m.in. w leśnictwie, komunikacji, hutnictwie metali kolorowych.

Inaczej niż przy pozostałych deportacjach, osoby przeznaczone do wysiedlenia zwożono przez kilka dni do miejsc formowania transportów pod pretekstem powrotu na teren okupacji niemieckiej.

Deportacje odbywały się o świcie. Dawano krótki czasu na zabranie najpotrzebniejszych rzeczy, co było bardzo trudne dla zaskoczonych, wyrwanych ze snu i przerażonych ludzi. Podróż odbywała się w bydlęcych wagonach, w bardzo prymitywnych warunkach. W przypadku trzeciej deportacji dokuczliwe były upały, zaduch i smród z kąta przeznaczonego na ubikację (była nią dziura w podłodze). Deportowani żywili się głównie zapasami zabranymi z domu. Na posiłki dostarczane przez Sowietów składał się wrzątek, niekiedy namiastka zupy czy solone ryby. Opieki lekarskiej w praktyce nie było. Dokuczały insekty. W tych warunkach najsłabsi – dzieci, osoby starsze i chore – nierzadko umierali.

6 lipca 1945 r. zapadła decyzja o repatriacji obywateli polskich pozostających na terytorium ZSRS. Prawo do wyjazdu otrzymały osoby narodowości polskiej i żydowskiej, które posiadały do dnia 17 września 1939 r. obywatelstwo polskie.

Zesłani podczas trzeciej deportacji zostali przesiedleni do 14 obwodów, krajów i republik autonomicznych RFSRS. Największe grupy trafiły do obwodów: nowosybirskiego, swierdłowskiego i archangielskiego oraz do republiki autonomicznej Komi.

Deportowani pracowali m.in. w leśnictwie, komunikacji, hutnictwie metali kolorowych. Część z nich trafiła do leśnych łagrów NKWD.

Na miejscach zsyłki brakowało narzędzi, ciepłej odzieży i przede wszystkim obuwia. Tragiczne były warunki mieszkaniowe, na jedną osobę przypadało często nie więcej niż 1,2 m². Baraki nie były przygotowane do zimy. Punkty medyczne, o ile je zorganizowano, w większości nie miały odpowiedniego wyposażenia.

Wpływało to na dużą śmiertelność deportowanych. Na około 78 tys. „bieżeńców” w ciągu niecałego roku zmarły 1762 osoby.

* * *

W rezultacie „amnestii” z 12 sierpnia 1941 r. deportowani otrzymali prawo do swobodnego wyboru miejsca zamieszkania na terenie ZSRS. W 1942 r. części deportowanych udało się wydostać ze Związku Sowieckiego wraz z Armią Andersa.

6 lipca 1945 r. zapadła decyzja o repatriacji obywateli polskich pozostających na terytorium ZSRS. Prawo do przesiedlenia do Polski otrzymały osoby narodowości polskiej i żydowskiej, które posiadały do dnia 17 września 1939 r. obywatelstwo polskie. Do wyjazdu zgłosiło się według danych oficjalnych 273 321 osób, jednak tempo repatriacji było powolne. Niektórzy zostali repatriowani dopiero w latach 1955-1959.