W salach konferencyjnych mówiono o pokoju, bezpieczeństwie, rozbrojeniu, współpracy i prawach człowieka. Dla rządów był to obowiązek, do którego zobowiązały się podpisując Akt końcowy, dla działaczy niezależnych – pokaz hipokryzji. W praktyce w krajach bloku wschodniego władze łamały te zasady każdego dnia – represjonowano, inwigilowano i więziono opozycjonistów, cenzurowano media, ograniczano wolność wyjazdów, tłumiono demonstracje, łamano wolność sumienia i słowa.
Właśnie wtedy, w listopadzie 1986 r., z inicjatywy działaczy niezależnych z Polski, Czechosłowacji, Węgier, NRD i zachodnich ruchów pokojowych powstał dokument pod tytułem „Tchnąć prawdziwe życie w porozumienia helsińskie”.
Czas, by słowa z Helsinek stały się rzeczywistością
Memorandum było wspólnym głosem środowisk opozycyjnych Europy Środkowo-Wschodniej – kontynuacją idei Apelu Praskiego z 1985 r. Było obywatelskim wezwaniem rządów i dyplomatów, by proces helsiński przestał być pustą formułą. Zawierało mocne słowa:
„Dość pustych deklaracji. Czas, by słowa z Helsinek stały się rzeczywistością”.
Memorandum powstało m.in. z udziałem członków Ruchu „Wolność i Pokój” (WiP) w Polsce, takich jak: Jacek Czaputowicz, Wojciech Jankowski, Piotr Niemczyk czy Konstanty Radziwiłł oraz działaczy czeskiej Karty 77, węgierskiego Dialogu i niezależnych grup z NRD i Jugosławii. Dokument został przedstawiony 3 listopada 1986 r., w przeddzień spotkania przeglądowego KBWE w Wiedniu, podczas konferencji prasowej Europejskiej Sieci na rzecz Dialogu Wschód–Zachód.
Akt końcowy KBWE z Helsinek nie miał utrwalać podziału kontynentu, lecz stanowić punkt wyjścia do zjednoczenia Europy w duchu praw człowieka i demokracji.
Sygnatariusze memorandum podkreślali, że Akt końcowy KBWE z Helsinek nie miał utrwalać podziału kontynentu, lecz stanowić punkt wyjścia do zjednoczenia Europy w duchu praw człowieka i demokracji. Dokument był manifestem sprzeciwu wobec podziału na dwa bloki. Wzywano w nim do zburzenia zimnowojennego muru, który dzielił narody i ludzi. Postulowano rozwiązanie Układu Warszawskiego i Sojuszu Północnoatlantyckiego, wycofanie wszystkich obcych wojsk z terytoriów państw europejskich, a także likwidację baz i systemów broni jądrowej rozmieszczonych w Europie lub wymierzonych w jej cele. Autorzy memorandum wierzyli, że Europa powinna być kontynentem samostanowienia, demokracji i współpracy, w którym konflikty rozwiązuje się dialogiem, a nie przemocą.
Jacek Czaputowicz, 1987 r. (fot. z zasobu IPN)
Informacja dotycząca seminarium „Pokój międzynarodowy i porozumienia helsińskie”, Warszawa, 7–9 maja 1987 r. (z zasobu IPN)
Uwagi do memorandum „Tchnąć prawdziwe życie w porozumienia helsińskie” podpisane przez Grupę Pokojową z Lublany, b.d. (z zasobu IPN)
Seminarium na Żytniej
Kilka miesięcy po wiedeńskim spotkaniu KBWE, w maju 1987 r., w Warszawie odbyło się niezależne seminarium Ruchu „WiP” pt. „Pokój międzynarodowy a porozumienie helsińskie”. Spotkanie zorganizowano w salach parafialnych kościoła św. Józefa na ul. Żytniej, który w latach 80. był jednym z miejsc spotkań środowisk opozycyjnych. Wzięło w nim udział 200 osób, w tym 50 z zagranicy. Obecni byli m.in.: Jacek Czaputowicz, Jan Józef Lipski, Zbigniew Romaszewski, Bronisław Geremek, Stefan Bratkowski, a także młodsi działacze i sympatycy „WiP”-u z całej Polski.
Rozmawiano o tym, jak przełożyć hasła memorandum na konkretne działania. Dyskusje przebiegały w czterech grupach, koncentrując się na nowym etapie polityki rozbrojeniowej, powiązaniach między pokojem a prawami człowieka, osobistej odpowiedzialności za pokój oraz na kwestiach ekologicznych.
Rozmawiano o tym, jak przełożyć hasła memorandum na konkretne działania. Dyskusje przebiegały w czterech grupach, koncentrując się na nowym etapie polityki rozbrojeniowej, powiązaniach między pokojem a prawami człowieka, osobistej odpowiedzialności za pokój oraz na kwestiach ekologicznych. To właśnie wtedy po raz pierwszy w kraju szerzej omówiono sens samego tytułu dokumentu: „tchnąć życie”, czyli nie tylko podpisać się pod słowami, ale uczynić je rzeczywistością w codziennym działaniu.
Władze komunistyczne uznały zarówno sam dokument, jak i seminarium na Żytniej za przejaw „nielegalnej działalności politycznej”. Memorandum stało się otwartym aktem sprzeciwu i zagrożeniem dyplomatycznym. Służba Bezpieczeństwa określiła je w raportach jako
„antypaństwowy dokument inspirowany przez zachodnie ośrodki dywersji”.
Uczestników spotkania objęto inwigilacją i zakazem wyjazdów zagranicznych, a wydrukowane kopie dokumentu konfiskowano. W propagandzie „WiP” przedstawiano jako
„ekstremistów, którzy podszywają się pod ruch pokojowy”.
Seminarium na Żytniej odbyło się w przeddzień ogłoszenia tzw. planu Wojciecha Jaruzelskiego. Rzecznik prasowy rządu Jerzy Urban zaatakował „WiP” oskarżając go o sabotowanie oficjalnych inicjatyw pokojowych i dążenie do jednostronnego rozbrojenia, co miało na celu osłabienie państw socjalistycznych. Stwierdził, że „WiP” organizuje „seanse nienawiści” i nawołuje do odmawiania służby wojskowej, godząc tym samym w obronność Polski poprzez wezwanie do nieposłuszeństwa ustawie szczególnej rangi.
Załącznik do informacji dziennej, 11 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Załącznik do informacji dziennej, 11 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Załącznik do informacji dziennej, 11 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Załącznik do informacji dziennej, 11 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Załącznik do informacji dziennej, 11 III 1987 r. (z zasobu IPN)
* * *
Memorandum „Tchnąć prawdziwe życie w porozumienia helsińskie”, datowane na listopad 1986 r., i inne dokumenty dotyczące działalności międzynarodowej Ruchu „Wolność i Pokój” znajdują się w zasobie Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w zespole „Archiwum Jacka Czaputowicza”.
Ponadto w aktach sprawy prowadzonej w 1986 r. przeciwko Jackowi Czaputowiczowi i Piotrowi Niemczykowi znajdują się także przetłumaczone na potrzeby śledztwa wcześniejsze wersje memorandum. Ich analiza umożliwia prześledzenie, w jaki sposób dokument ten powstawał oraz jakie postulaty zgłaszali opozycjoniści z Europy Środkowo-Wschodniej.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
