Na przełomie lat 80. i 90. XX w. było o profesorze głośno w związku z opatentowanym przez niego preparatem z torfu PTT (preparat torfowy Tołpy) nazywanym potocznie „lekiem na raka”, który wzmacniał układ odpornościowy człowieka.
Od teologii do biologii
Prywatnie: mąż Idy (z domu Hohenberg), ojciec córki Ewy. Człowiek życzliwy ludziom i ich przyjaciel. Poświęcał cały swój czas, by pomagać innym. Ulubiony profesor, wprost uwielbiany przez studentów Akademii Rolniczej we Wrocławiu. Uczył ich, żeby nigdy nie poddawali się i stale dążyli do celu. Całe jego życie było tego żywym przykładem.
Poświęcał cały swój czas, by pomagać innym. Ulubiony profesor, wprost uwielbiany przez studentów Akademii Rolniczej we Wrocławiu. Uczył ich, żeby nigdy nie poddawali się i stale dążyli do celu. Całe jego życie było tego żywym przykładem.
Stanisław Tołpa, syn Józefa i Marii z Kozyrów, urodził się 3 listopada 1901 r. w Rudzie Łańcuckiej na Rzeszowczyźnie jako jedno z siedmiorga ich dzieci. Został przez swoich rodziców przeznaczony do stanu duchownego. W 1920 r. ukończył Gimnazjum Realne w Leżajsku. Następnie wyjechał do Lwowa i rozpoczął studia teologiczne. Nigdy jednak nie został księdzem. Wybrał studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, które ukończył w 1928 r.
Już w czasie studiów podjął pracę w Katedrze Systematyki i Morfologii Roślin kierowanej przez prof. Stanisława Kulczyńskiego. Profesor Kulczyński był promotorem jego pracy doktorskiej pt. „Z badań nad wysokogórskimi torfowiskami Czarnohory”, obronionej w 1930 r. W latach 1928-1934 uczestniczył w szeroko zakrojonych badaniach terenowych i kameralno-laboratoryjnych w grupie badawczej Biura Projektów Melioracji Polesia.
Stanisław Tołpa, zdjęcie z akt paszportowych, 1972 r. (fot. z zasobu IPN)
Wniosek PAN do Biura Paszportowego MSW o wydanie paszportu służbowego dla prof. Stanisława Tołpy na wyjazd na Międzynarodowy Kongres Torfowy, który odbywał się w Helsinkach w dniach 25 czerwca - 3 sierpnia 1972 r. (z zasobu IPN)
Notatka opracowana w Departamencie III MSW dotycząca prof. Stanisława Tołpy, s. 1 (z zasobu IPN)
Notatka opracowana w Departamencie III MSW dotycząca prof. Stanisława Tołpy, s. 2 (z zasobu IPN)
Do wybuchu II wojny światowej był nauczycielem w Kaliszu, uczył biologii w tamtejszym gimnazjum i liceum. W 1939 roku został zmobilizowany, brał udział w kampanii wrześniowej, walczył w bitwie nad Bzurą. Dostał się do niewoli niemieckiej i przebywał w różnych obozach jenieckich.
Badania nad torfem
Po wojnie udało mu się szczęśliwie wrócić do rodziny: żony Idy i córki Ewy. Jednak powrót do Lwowa nie wchodził już w rachubę. Jako nowe miejsce do życia wybrał Wrocław. Wieść niesie, że w 1945 r., kiedy pociągi nie kursowały, dotarł do Wrocławia na wielbłądzie, którego odkupił w Oleśnicy za 0,5 litra bimbru od żołnierzy sowieckich.
We Wrocławiu był już prof. Kulczyński i razem z nim Tołpa zaczął organizować Uniwersytet i Politechnikę. Pierwszych studentów zaczęto przyjmować już w 1945 r. Stanisław Tołpa habilitował się w 1946 r. na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Poznańskiego. W tym samym czasie został wybrany na dziekana Wydziału Rolniczego. Następnie zaczął organizować Wyższą Szkołę Rolniczą we Wrocławiu. W latach 1952-1954 był jej pierwszym rektorem. W 1958 r. otrzymał tytuł profesora zwyczajnego, zaś w 1967 r. został członkiem Polskiej Akademii Nauk.
Jako nowe miejsce do życia wybrał Wrocław. Wieść niesie, że w 1945 r., kiedy pociągi nie kursowały, dotarł do Wrocławia na wielbłądzie, którego odkupił w Oleśnicy za 0,5 litra bimbru od żołnierzy sowieckich.
Badaniom nad torfem poświęcił kilkadziesiąt lat swego życia. Pomimo braku środków finansowych, niepowodzeń i oporu ze strony środowiska medycznego, nigdy się nie poddał.Po przejściu na emeryturę, w 1971 r., nadal pracował nad swoim preparatem w utworzonej specjalnie dla niego Pracowni Biologii i Biochemii Torfu Akademii Rolniczej we Wrocławiu. Wraz ze współpracownikami i grupą studentów jeździł na bagna, badając tysiące hektarów torfowisk. Pod jego kierunkiem przebadano bagna i torfowiska w dolinie Biebrzy, na Mazurach i na Lubelszczyźnie. Opracował klasyfikację torfów w Polsce i Europie Środkowej.
Stanisław Tołpa, zdjęcie z akt paszportowych, 1978 r. (fot. z zasobu IPN)
Notatka dotycząca badań nad preparatem torfowym prof. Stanisława Tołpy, opracowana w 1988 r. w Komitecie RM do Nauki i Postępu Technicznego (z zasobu IPN)
Notatka dotycząca badań nad preparatem torfowym prof. Stanisława Tołpy, opracowana w 1988 r. w Komitecie RM do Nauki i Postępu Technicznego (z zasobu IPN)
Notatka dotycząca badań nad preparatem torfowym prof. Stanisława Tołpy, opracowana w 1988 r. w Komitecie RM do Nauki i Postępu Technicznego (z zasobu IPN)
Na podstawie jego badań powstał preparat torfowy Tołpy (PTT), w założeniu mający stać się lekiem przeciwnowotworowym. Profesor wyizolował związki organiczne w torfie, które według prowadzonych przez niego badań hamowały rozwój komórek rakowych.
Wraz ze współpracownikami i grupą studentów jeździł na bagna, badając tysiące hektarów torfowisk. Pod jego kierunkiem przebadano bagna i torfowiska w dolinie Biebrzy, na Mazurach i na Lubelszczyźnie. Opracował klasyfikację torfów w Polsce i Europie Środkowej.
W 1989 r. doniesieniami o właściwościach torfu zainteresowała się Barbara Piasecka-Johnson, amerykańska businesswoman polskiego pochodzenia. Była uczennicą III LO we Wrocławiu i nazwisko Tołpy było jej znane z podręczników do biologii. Zainwestowała w badania nad PTT, wyposażając laboratorium profesora w nowoczesną aparaturę i finansując testy preparatu na liniach nowotworowych w USA. Założyła Torf Corporation, fabrykę leków, która zakupiła od Akademii Rolniczej licencję na przetwarzanie torfu.
Prof. Tołpa pijał rozcieńczony preparat torfowy, podkreślając, że dzięki temu unika wszelkich infekcji. Do końca życia był w doskonałej kondycji fizycznej i umysłowej. Zmarł 11 października 1996 r. we Wrocławiu w wieku 95 lat. Został pochowany na cmentarzu Ducha Świętego we Wrocławiu. Patent na wytwarzanie preparatu przekazał wcześniej uczelni.
Stanisław Tołpa – karta ewidencyjna z kartoteki paszportowej Biura Paszportów MSW (z zasobu IPN)
Stanisław Tołpa – karta ewidencyjna z kartoteki paszportowej Biura Paszportów MSW (z zasobu IPN)
Stanisław Tołpa, zdjęcie z akt paszportowych, 1984 r. (fot. z zasobu IPN)
* * *
We Wrocławiu znajduje się park Stanisława Tołpy. Jego imieniem i nazwiskiem nazwano szkołę podstawową przy ul. Orzechowej 90 we Wrocławiu oraz ulice we Wrocławiu, Jelczu-Leskowicach i Nowej Sarzynie. Został uhonorowany i odznaczony: Medalem Komisji Edukacji Narodowej, Krzyżem Kawaleryjskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
Stanisław Tołpa – karta ewidencyjna z kartoteki paszportowej Biura Paszportów MSW (z zasobu IPN)
Rodzinny grobowiec na cmentarzu parafialnym we Wrocławiu przy ul. Bardzkiej, gdzie pochowany jest prof. Stanisław Tołpa (domena publiczna)
Informacje o życiu i działalności prof. Stanisława Tołpy można odnaleźć w przechowywanych w zasobie Archiwum IPN materiałach kartoteczno-ewidencyjnych, a także w aktach paszportowych oraz w materiałach i notatkach opracowywanych przez MSW. W Instytucie znajdują się również dokumenty dot. preparatu prof. Tołpy oraz współpracy z firmą Torf Corporation.
