W pierwszych dekadach XX wieku korzystano wyłącznie z fotografii czarno-białej. W celu ożywienia utrwalonych obrazów i nadania im kolorystyki wynaleziono technikę zwaną koloryzowaniem zdjęć. Polegała ona na ręcznym malowaniu nośnika odbitki pozytywowej fotografii (najczęściej płytki szklanej).
Potrzeba matką wynalazku
Praca wymagała dużych umiejętności i precyzji. Dobierana kolorystyka była już interpretacją artystyczną osoby kolorującej. Można zakładać, iż kolory na takich zdjęciach nie oddają rzeczywistych kolorów fotografowanego obiektu lub osoby, choć na pewno mogły być zbliżone (np. w przypadku flag, mundurów i innych elementów o ustalonej kolorystyce).
Dlatego najczęściej była wykorzystywana przez osoby prezentujące swe fotografie publicznie, np. w czasie odczytów i wykładów. Wykorzystywano ją także w publikacjach. Na pewno robiły one dużo większe wrażenie na odbiorcy niż zdjęcia czarno-białe.
Transport rannej kobiety ulicą Freta do pobliskiego szpitala - zbliżenie. Przechodzą przed dzwonnicą kościoła pw. św. Jacka. Z tyłu grupa dzieci i młodzieży. Pośrodku mężczyzna prawdopodobnie z obrony cywilnej (w hełmie wz. 31, z maską przeciwgazową na szyi), po lewej uczennica (lub harcerka) w berecie i z tarczą na ramieniu. Kolorowanie obrazu widoczne jest szczególnie na włosach i ubraniach. Warszawa, wrzesień 1939 r. Autor: Julien Bryan. Zdjęcie z kolekcji Juliena Bryana (fot. z zasobu AIPN)
Kobieta z dzieckiem na ręku rozmawia z żołnierzem pilnującym prac przy budowie umocnień na placu Weteranów 1863 na Pradze – zbliżenie. Wyraźnie widać kolorowanie na mundurze i ubraniach. Warszawa, 7 września 1939 r. Autor: Julien Bryan. Zdjęcie z kolekcji Juliena Bryana (fot. z zasobu AIPN)
Prezentowana technika zanikła w momencie wejścia do użytku fotografii kolorowej i jej coraz szerszego stosowania od przełomu lat trzydziestych i czterdziestych ubiegłego wieku. Wówczas kolorowanie zdjęć było już zbędne.
Dzisiejsza perspektywa
Obecnie niekiedy trudno odróżnić zdjęcie kolorowe od kolorowanego, zwłaszcza, kiedy mamy do czynienia z wtórną reprodukcją.
O ile w przypadku niektórych obrazów od razu widać, że zostały pomalowane, to niektóre do złudzenia przypominają zdjęcia kolorowe. Może to prowadzić do pomyłek interpretacyjnych.
Chłopiec w oknie zakładu szewskiego Jana Białego. Zwraca uwagę nienaturalny odcień włosów i twarzy. Warszawa, wrzesień 1939 r. Autor: Julien Bryan. Zdjęcie z kolekcji Juliena Bryana (fot. z zasobu AIPN)
Mieszkańcy zniszczonego domu na ul. Julianowskiej wśród ocalonego mienia. Warszawa, wrzesień 1939 r. Autor: Julien Bryan. Zdjęcie z kolekcji Juliena Bryana (fot. z zasobu AIPN)
Flaga amerykańska i tabliczka z godłem na frontonie ambasady Stanów Zjednoczonych w Warszawie, mieszczącej się w willi Stanisława Lilpopa (Al. Ujazdowskie 29). Warszawa, wrzesień 1939 r. Autor: Julien Bryan. Zdjęcie z kolekcji Juliena Bryana (fot. z zasobu AIPN)
Kolorowanie dawnych zdjęć ponownie zaczęto stosować w dzisiejszych czasach dzięki coraz dokładniejszym i rozpowszechnionym narzędziom do graficznej obróbki obrazów.
Znajdujące się w zbiorach Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej kopie cyfrowe kolorowanych diapozytywów szklanych z kolekcji Juliena Bryana są świadectwem stosowanej niegdyś techniki. Oryginały przechowywane są w Narodowym Muzeum Stanów Zjednoczonych Pamięci Holokaustu (United States Holocaust Memorial Museum, USHMM) w Waszyngtonie.
Narożnik nowoczesnego domu mieszkalnego przy Żelaznej 99 (róg ul. Nowolipie 78) zniszczony 8 września przez bombę lotniczą - zbliżenie przez fragment ul. Żelaznej. Warszawa, 8 września 1939 r. Autor: Julien Bryan. Zdjęcie z kolekcji Juliena Bryana (fot. z zasobu AIPN)
Ślady po odłamkach na ścianie murowanego budynku na Pradze - zbliżenie. Ślady kolorowania są bardzo słabo widoczne. Warszawa, wrzesień 1939 r. Autor: Julien Bryan. Zdjęcie z kolekcji Juliena Bryana (fot. z zasobu AIPN)
Furmanka z ludźmi i ich dobytkiem oraz przechodnie na ulicy warszawskiej Pragi mijają dom spalony po trafieniu niemieckimi bombami lotniczymi lub pociskami artylerii. Miejscami kolorowanie obrazu jest wyraźnie widoczne. Warszawa, wrzesień 1939 r. Autor: Julien Bryan. Zdjęcie z kolekcji Juliena Bryana (fot. z zasobu AIPN)
* * *
W 2010 r. wydane zostały albumy „Oblężenie Warszawy w fotografii Juliena Bryana” i „Kolory wojny” oraz zorganizowano wystawę „Amerykanin w Warszawie. Stolica w obiektywie Juliena Bryana 1936–1974” (we współpracy z Domem Spotkań z Historią w Warszawie, 19.11.2010–13.03.2011).
W 2020 roku został wydany album fotografii Bryana ze Związku Sowieckiego z lat 1930–1959 „Najbardziej tajemniczy kraj świata. Związek Sowiecki w fotografiach i tekstach Juliena H. Bryana 1930–1959 / The Most Mysterious of Countries. The Soviet Union in the Photographs and Writings of Julien H. Bryan 1930–1959”, pod redakcją naukową Tomasza Stempowskiego.
Kolory wojny. Oblężenie Warszawy w barwnej fotografii Juliena Bryana / The Colors of War. The Siege of Warsaw in Julien Bryan's Color Photographs, Warszawa 2010, Instytut Pamięci Narodowej, Ośrodek Karta, 160 s.
Oblężenie Warszawy w fotografii Juliena Bryana / Siege of Warsaw in the photographs of Julien Bryan, redakcja Jacek Zygmunt Sawicki i Tomasz Stempowski, Warszawa 2010, 222 s.
„Najbardziej tajemniczy kraj świata”. Związek Sowiecki w fotografiach i tekstach Juliena H. Bryana 1930–1959 / The Most Mysterious of Countries. The Soviet Union in the Photographs and Writings of Julien H. Bryan 1930–1959, redakcja naukowa Tomasz Stempowski, Warszawa 2020, 440 s.
3 września 2019 roku w warszawskim Centrum Edukacyjnym IPN im. Janusza Kurtyki „Przystanek Historia” otwarta została wystawa „Oblężenie Warszawy 1939. Fotografie Juliena Bryana”. Wernisażowi towarzyszył pokaz filmu Eugeniusza Starky'ego „Ostatni korespondent – oblężenie Warszawy 1939”.
W spotkaniu wzięli udział syn słynnego fotoreportera Juliena Bryana – Sam Bryan, Eugeniusz Starky – autor filmu oraz bohaterowie fotografii sprzed ponad 80 lat: Kazimiera Mika (dziewczynka, którą przytula Bryan i która rozpacza po zabitej siostrze) i Zygmunt Aksienow (chłopiec z kanarkiem).
Kazimiera Mika – dziewczynka ze zdjęcia Juliena Bryana, 3 września 2019 r. (fot. Sławek Kasper, IPN)
Zygmunt Aksienow – chłopiec z kanarkiem ze zdjęcia Juliena Bryana, 3 września 2019 r. (fot. Sławek Kasper, IPN)
Sam Bryan oraz bohaterowie fotografii jego ojca sprzed ponad 80 lat: Kazimiera Mika i Zygmunt Aksienow, 3 września 2019 r. (fot. Sławek Kasper, IPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
