Dokonano aresztowań ok. 7000 osób, podejrzewanych o przynależność do podziemia niepodległościowego. Spośród nich, co najmniej 600 osób wywieziono, a następnie zamordowano. Dziś tę sowiecką zbrodnię przyjęło się nazywać Obławą Augustowską. Jedną z jej ofiar była 19-letnia Zofia Pawełko z Czarniewa.
Zofia Pawełko urodziła się 9 stycznia 1926 r. we wsi Czarniewo. Miejscowość ta znajdowała się w gminie Dębowo powiatu augustowskiego. Jej rodzicami byli: Józef oraz Kamila z Czarneckich, prowadzący niewielkie gospodarstwo rolne. Miała o dwa lata młodszego brata Wacława. Dwa miesiące po zakończeniu wojny, u progu dorosłego życia, jej życie zostało brutalnie przerwane.
Zofia Pawełko (fot. z zasobów AIPN)
Śledztwo Prokuratury Wojewódzkiej w Suwałkach
Mimo, że nazwisko mieszkanki Czarniewa już w 1946 r. znajdowało się na listach osób poszukiwanych po lipcowej obławie, to bliższe informacje na temat aresztowania Zofii poznaliśmy dopiero na początku lat 90., gdy przed Prokuraturą Wojewódzką w Suwałkach stawił się jej brat, Wacław.
Prowadzone przez suwalskich śledczych postępowanie przygotowawcze dotyczyło ustalenia okoliczności akcji pacyfikacyjnej, dokonanej na ludności polskiej w lipcu 1945 r. na terenie dawnych powiatów augustowskiego i suwalskiego województwa białostockiego. W związku z tym, dnia 24 marca 1992 r. Wacław Pawełko złożył na rzecz prokuratora zeznania, w których przedstawił okoliczności aresztowania jego starszej siostry. Odpis protokołu przesłuchania znajduje się w zasobach Oddziałowego Archiwum IPN w Białymstoku.
Co istotne, w tym samym postępowaniu przygotowawczym w roli świadka wystąpił również Mirosław Milewski. Swoje zeznania złożył on dnia 10 września 1992 r. w obecności przedstawiciela suwalskiej prokuratury.
Okoliczności aresztowania Zofii Pawełko
Zgodnie z relacją Wacława, jego siostra Zofia – pomimo młodego wieku – związana była z podziemiem niepodległościowym. Świadek nie potrafił jednak podać bliższych szczegółów w tej kwestii. W „Słowniku biograficznym konspiracji niepodległościowej na Augustowszczyźnie i Suwalszczyźnie 1944-1956” jego autorzy, Zbigniew Kaszlej i Bartłomiej Rychlewski, napisali, iż Zofia Pawełko pełniła funkcję łącznika oraz wywiadowcy. Od 1940 r. z rodziną Pawełków mieszkała Zofia Krejczman wraz ze swoim synem Leszkiem, który najprawdopodobniej także należał do Armii Krajowej.
W świetle zeznań Wacława, aresztowanie Zofii nastąpiło rankiem 15 lipca 1945r., chociaż według spisu, opracowanego przez Powiatową Radę Narodową w Augustowie w 1946r., wydarzyło się to dwa dni wcześniej. Tego dnia do gospodarstwa Pawełków w Czarniewie miało przyjść kilku mężczyzn w mundurach żołnierzy Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD. Informację o przybyciu NKWD należy jednak podać w wątpliwość, ponieważ z najnowszych ustaleń wynika, iż oddziały tej formacji nie brały bezpośredniego udziału w Obławie. Jest wielce prawdopodobne, iż Wacław Pawełko nazwał w ten sposób żołnierzy sowieckich, oddelegowanych do kontrwywiadu Smiersz.
Jeden z mężczyzn kazał wszystkim domownikom opuścić mieszkanie, za wyjątkiem 19-letniej Zofii. Wychodząc z domu brat zamordowanej usłyszał, jak Mirosław Milewski zapewniał jego siostrę, iż zamierzają zabrać ją na przesłuchanie, po którym zostanie zwolniona do domu
Co istotne, nieproszonym gościom towarzyszył urodzony w Lipsku nad Biebrzą 17-letni Mirosław Milewski (1928-2008) – ówczesny sekretarz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie, przyszły generał dywizji Milicji Obywatelskiej oraz sekretarz Komitetu Centralnego PZPR, a także minister spraw wewnętrznych w latach 1980-1981. Mirosław Milewski był osobą znaną w rodzinie Pawełków, ponieważ Zofia przyjaźniła się z jego kuzynką Łucją Serwin, także zamieszkałą w Czarniewie. Przyszły funkcjonariusz augustowskiego PUBP często odwiedzał swoją kuzynkę.
Według zeznań Wacława Pawełko, jeden z mężczyzn kazał wszystkim domownikom opuścić mieszkanie, za wyjątkiem 19-letniej Zofii. Wychodząc z domu brat zamordowanej usłyszał, jak Mirosław Milewski zapewniał jego siostrę, iż zamierzają zabrać ją na przesłuchanie, po którym zostanie zwolniona do domu. Po jakimś czasie nieproszeni goście – wraz z Zofią Pawełko – odeszli w nieznanym kierunku. Tego dnia Wacław widział swoją siostrę po raz ostatni.
Z relacji Łucji Serwin wynika, iż jej koleżanka została umieszczona w siedzibie augustowskiego PUBP (tzw. Dom Turka). W biografii Zofii Pawełko – opracowanej przez Danutę i Zbigniewa Kaszlejów – zawarto informację, w myśl której aresztowana była początkowo więziona w miejscowości Kopiec, gdzie znajdował się tzw. punkt filtracyjny. Podczas przewożenia Zofii Pawełko do Augustowa miała ona powiedzieć znajomemu chłopcu z Czarniewa, iż podczas przesłuchania dwukrotnie uderzono ją w twarz.
Mirosław Milewski jako absolwent pierwszego rocznika Rocznej Szkoły Oficerskiej CW MBP z 1949 r. (fot. z zasobów AIPN)
Nieco inaczej okoliczności aresztowania Zofii Pawełko przedstawił w tym samym śledztwie Mirosław Milewski, który starał się marginalizować swój udział w Obławie Augustowskiej. Według jego słów, wizyta w Czarniewie została dokonana na rozkaz przełożonych. Mirosławowi Milewskiemu towarzyszyli wówczas żołnierze sowieccy oraz miejscowy sołtys. Świadek zeznał, iż nie wiedział, w jakim celu udają się do gospodarstwa Pawełków. Po przybyciu na miejsce, Mirosław Milewski miał od razu opuścić dom rodzinny Zofii, nie biorąc bezpośredniego udziału w jej aresztowaniu. Zaraz po powrocie do Augustowa, funkcjonariusza miano aresztować pod zarzutem współpracy z partyzantką. Zdaniem Mirosława Milewskiego, będąc w suwalskim areszcie, na terenie koszar, widział w nim Zofię Pawełko oraz Łucję Serwin. Po kilku tygodniach śledztwa, dnia 8 sierpnia 1945 r., aresztowany miał zostać wypuszczony na wolność.
Zeznania Mirosława Milewskiego, dotyczące jego rzekomego aresztowania, trzeba jednak podać w wątpliwość. Jest wielce prawdopodobne, iż z upływem lat generał chciał w ten sposób zatuszować swoje aktywne uczestnictwo w wydarzeniach Obławy Augustowskiej. Konkluzję tę wzmacnia fakt, iż o aresztowaniu Mirosława Milewskiego w lipcu 1945 r. nie ma żadnej wzmianki w jego aktach personalnych. Z przebiegu służby generała wynika, iż od 7 sierpnia 1945 r. pełnił on funkcję referenta w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku. Wydaje się mało przekonywujące, aby od razu po zwolnieniu z aresztowania Mirosław Milewski został awansowany.
Poszukiwanie zaginionej
Po aresztowaniu Zofii jej rodzice starali się dowiedzieć, co stało się z ich córką. Matce zamordowanej udało się porozmawiać z Łucją Serwin, która przez jedną noc miała z nią przebywać w jednej celi w Domu Turka.
Dom Turka w Augustowie (Śladami zbrodni. Przewodnik po miejscach represji komunistycznych lat 1944–1956, red. naukowa Tomasz Łabuszewski, Warszawa 2012)
Zgodnie ze słowami Łucji, Zofia powiedziała jej, iż „przyznała się do wszystkiego”, za co miano wypuścić ją na wolność. Tak się jednak nie stało i do dnia dzisiejszego nie jest znane miejsce spoczynku jej ciała. Jej rodzice starali się zasięgnąć informacji o córce w siedzibie białostockiego Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Ich starania nie przyniosły jednak rezultatów.
Co istotne, Łucja Serwin nie podzieliła losów swojej przyjaciółki. Po opuszczeniu Domu Turka wróciła do domu rodzinnego, a następnie wyprowadziła się z Czarniewa. Składający zeznania Wacław Pawełko nie był w stanie powiedzieć, jak potoczyły się jej dalsze losy.
Podsumowanie
Historia Zofii Pawełko jest przykładem represyjnej działalności nie tylko wojsk sowieckich, ale również Polaków, którzy z nimi współpracowali. Do takich osób zaliczał się z pewnością Mirosław Milewski, dla którego udział w Obławie Augustowskiej stanowił jedynie jeden z pierwszych szczebli w karierze zawodowej. Jej zwieńczeniem było piastowanie teki ministra spraw wewnętrznych.
Nie jest przy tym istotne, czy Mirosław Milewski kłamał, mówiąc Zofii Pawełko o zamiarze wypuszczenia jej na wolność po dokonanym przesłuchaniu. Ówczesny sekretarz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie brał bezpośredni udział w jej aresztowaniu, w czym przyczynił się do przeprowadzenia w lipcu 1945r. operacji wojskowej, wymierzonej w polskie podziemie niepodległościowe.
Wolno jednak domniemywać, iż zapewnienia Mirosława Milewskiego – kierowane w stronę Zofii Pawełko – miały stanowić jedynie próbę kamuflażu prawdziwych zamiarów wojsk sowieckich oraz organów bezpieczeństwa. Potwierdzają to m.in. biografie innych ofiar Obławy Augustowskiej np. Jana Puczyłowskiego z Przewięźi oraz Jana Domińskiego z Raczek. Ich rodziny także zapewniano o niezwłocznym zwolnieniu aresztantów po zakończeniu przesłuchań.
