Strzałem w tył głowy Sowieci na przełomie kwietnia i maja 1940 r. zabili nie mniej niż 22 tys. Polaków. Jednym z działań służących zakłamaniu jest nieprzekazanie Polsce przez stronę rosyjską wielu dokumentów dotyczących zbrodni. Chociaż udało się już ustalić sporo faktów (m.in. odtworzono imienne spisy znacznej części zamordowanych), wciąż pozostaje bardzo wiele zagadnień czekających na opracowanie, wśród nich losy więźniów obozów specjalnych NKWD. Badacze dysponują ograniczonymi źródłami; porównując stwierdzenia w nich zawarte, ustalają szczegóły, które przybliżają niektóre wątki rzeczywistości obozowej.
Do nierozpoznanych zagadnień należą przemieszczenia jeńców między obozami specjalnymi. Zarząd NKWD ZSRS wydał 18 i 23 października 1939 r. dwa rozporządzenia. Pierwsze dotyczyło umieszczenia polskich funkcjonariuszy policji, żandarmów, pracowników wywiadu i kontrwywiadu oraz pracowników więziennictwa w obozie w Ostaszkowie. Drugie – przeznaczenia obozów NKWD w Kozielsku i Starobielsku dla oficerów Wojska Polskiego.
Pustelnia Optyńska w Kozielsku (obw. kałuski), widok obecny; od jesieni 1939 r. obóz specjalny NKWD (fot. Wikimedia Commons)
Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje (obw. twerski), doły śmierci oznaczone krzyżami (fot. RaNo/Wikimedia Commons)
Ślad prawdy
W literaturze przedmiotu przytacza się informacje o transportach grup jeńców z podaniem ich zbiorowej liczby. Zamieszczona poniżej lista 41 osób przetransportowanych w grudniu 1939 r. z obozu NKWD w Kozielsku do obozu NKWD na Wyspie Stołobnej na jeziorze Seliger w pobliżu Ostaszkowa nie jest jedynie spisem nazwisk. Mimo że zawiera podstawowe informacje o polskich więźniach, przybliża ich losy. Te, wydawałoby się, suche fakty, notowane przez sowiecką buchalterię, pokazują ludzi, których władze ZSRS uznały za nieprzejednanych wrogów.
Ze wspomnień i dokumentów archiwalnych wiadomo, że przed Wigilią Bożego Narodzenia 1939 r. z obozu w Kozielsku zabrano część kapelanów, którzy z żołnierzami trafili do sowieckiej niewoli. Aleksander Gurjanow we wstępie do opracowania Ubity w Katyni… podaje, że w pierwszej grupie, która opuściła obóz kozielski od czasu, gdy został on przeznaczony dla wziętych do niewoli oficerów WP, znalazło się 10 duchownych1. Wśród nich było 9 kapelanów WP, w tym ksiądz prawosławny i ksiądz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Zostali oni przyłączeni do grupy liczącej w sumie 41 osób. Po wyjeździe z Kozielska 23 grudnia 1939 r. przybyła ona do obozu w Ostaszkowie 29 grudnia 1939 r. Oprócz duchownych znajdowali się w niej oficerowie rezerwy i w stanie spoczynku, Korpusu Ochrony Pogranicza (dalej: KOP), żandarmerii, funkcjonariusze Policji Państwowej (PP), osadnicy – żołnierze, którzy po wojnie 1920 r. za szczególne w tym ksiądz prawosławny i ksiądz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Zostali oni przyłączeni do grupy liczącej w sumie 41 osób.
Po wyjeździe z Kozielska 23 grudnia 1939 r. przybyła ona do obozu w Ostaszkowie 29 grudnia 1939 r. Oprócz duchownych znajdowali się w niej oficerowie rezerwy i w stanie spoczynku, Korpusu Ochrony Pogranicza (dalej: KOP), żandarmerii, funkcjonariusze Policji Państwowej (PP), osadnicy – żołnierze, którzy po wojnie 1920 r. za szczególne zasługi dla Ojczyzny otrzymali przydziały ziemi na Kresach Wschodnich II RP, leśnicy, małoletni, którzy w rozmaity sposób pomagając wojsku i policji, zostali wzięci do niewoli w 1939 r., oraz osoby skazane przed wojną w Polsce za szpiegostwo na rzecz Litwy.
Spośród 41 jeńców wojennych przeniesionych z obozu w Kozielsku do Ostaszkowa, 33 w kwietniu i maju 1940 r. wpisano na listy śmierci „Ostaszkowa”. Osiem osób uniknęło egzekucji, a swoje ocalenie zawdzięczały decyzji Wydziału 5 (zagranicznego) Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego (GUGB) oraz interwencji placówek dyplomatycznych Niemiec i Litwy2. Znaczna grupa jeńców została na listach wymieniających ocalonych zapisana także jako „inni”, czyli jeńcy, którzy uniknęli śmierci z innych powodów.
Lista śmierci
Na śmierć skazano następujące osoby:
1. Nadkomisarz PP Jerzy Biechoński, s. Adama i Janiny, ur. 17.03.1892 r. W dniu 4 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego (obwód kaliniński, obecnie twerski), zamordowany między 5 a 6 kwietnia 1940 r.
2. Por. piech. st. sp. Władysław Budźko, s. Franciszka i Antoniny, ur. 15.11.1897 r. W dniu 6 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 8 a 9 kwietnia 1940 r.
3. Chor. Aleksander Bydliński, s. Macieja, ur. w 1896 r., KOP. W dniu 10 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 11 a 12 kwietnia 1940 r.
4. Przodownik PP Paweł Czumakow-Czumakowski, s. Stanisława i Heleny, ur. 18.02.1895 r. W dniu 7 maja 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 8 a 9 maja 1940 r.
5. Ks. kpt. Aleksander Dubiel, s. Franciszka i Zofii, ur. 7.12.1906 r., katolicki kapelan WP. W dniu 10 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 11 a 12 kwietnia 1940 r.
6. Kpt. sap. rez. Roman Grzymała-Tarnogórski, s. Mariana Dawida i Józefy, ur. 12.03.1892 r., osadnik. W dniu 21 maja 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 22 a 23 maja 1940 r.
7.Stanisław Antoni Haura, s. Antoniego i Józefy, ur.29.05.1898 r., osadnik wojskowy, rezerwista PP. Między 10 a 13 maja 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 10 a 14 maja 1940 r.
8.Ks.kpt.Mieczysław Janas, s. Tomasza i Pauliny, ur.2.01.1904 r., katolicki kapelan WP. Między 24 a 25 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 22 a 27 maja 1940 r.
9.Stefan Kabucki, s. Wojciecha, ur. w 1911 r., leśniczy. Między 9 a 13 maja 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 11 a 14 maja 1940 r.
10.Wiktor Kociuba, s. Edwarda, ur. w 1892 r., osadnik. Między 8 a 9 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 9 a 11 kwietnia 1940 r.
11.Ppor.rez.Edmund Ignacy Korzon, s. Franciszka i Stanisławy, ur.15.09.1899 r., żandarm WP. Między 28 a 29 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 29 kwietnia a 1 maja 1940 r.
12.Ppor.żand.rez.Tadeusz Krawczunas, s. Lucjana i Stefanii, ur.7.10.1904 r. W dniu 7 maja 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 8 a 9 maja 1940 r.
13.Ppor.kaw.rez.Leon Krzywobłocki, s. Mateusza i Karoliny, ur.6.04.1904 r., urzędnik, w 1939 r. zmobilizowany do żandarmerii WP. Między 28 a 29 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 29 kwietnia a 1 maja 1940 r.
14.Jan Kuczyński, s. Kazimierza i Sabiny, ur. w 1894 r., rolnik, w 1939 r. zmobilizowany do służby pomocniczej PP. Między 10 a 13 maja 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 11 a 14 maja 1940 r.
15.Ppor.żand.Ignacy Kowalski, s. Władysława i Bronisławy, ur.2.02.1900 r. Między 12 a 14 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 13 a 14 kwietnia 1940 r.
16.Ppor.piech.rez.Tadeusz Lewandowski, s. Kazimierza i Teodory, ur.31.03.1904 r., urzędnik, w 1939 r. zmobilizowany do żandarmerii WP. Między 12 a 14 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 13 a 16 kwietnia 1940 r.
17. Ppor. rez. Lucjan Łotowski, s. Feliksa i Anny, ur. 7.01.1901 r., nauczyciel, inspektor szkolny. Między 28 a 29 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 29 kwietnia a 1 maja 1940 r.
18. Ks. kpt. Józef Mikuczewski, s. Dominika i Kazimiery, ur. 26.09.1910, katolicki kapelan WP. Między 21 a 23 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 22 a 25 kwietnia 1940 r.
19. Ks. kpt. Jan Mioduszewski, s. Jana i Anny, ur. 6.04.1908 r., katolicki kapelan WP. W dniu 6 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 8 a 9 kwietnia 1940 r.
20. St. szer. rez. PP Jan Muras, s. Antoniego i Marianny, ur. w 1901 r., w 1939 r. zmobilizowany do służby pomocniczej PP. Między 16 a 19 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 17 a 21 kwietnia 1940 r.
21. Kpt. żand. Piotr Myśliński, s. Karola Józefa i Klementyny Aleksandry, ur. 23.09.1896 r. Między 12 a 14 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 13 a 16 kwietnia 1940 r.
22. Ks. ppłk Edmund Nowak, s. Franciszka i Zuzanny, ur. 3.12.1891 r., katolicki kapelan WP. W dniu 6 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 8 a 9 kwietnia 1940 r.
23. Piotr Oracz, s. Antoniego i Anny, ur. 16.02.1899 r., osadnik wojskowy. W 1939 r. zmobilizowany w 1939 r. do służby pomocniczej w PP. Między 16 a 19 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 17 a 21 kwietnia 1940 r.
24. Ks. płk Ryszard Paszko, s. Adolfa Gustawa i Karoliny, ur. 1.06.1878 r., naczelny kapelan wyznania ewangelicko-augsburskiego. Między 16 a 19 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 17 a 21 kwietnia 1940 r.
25. Chor. Edward Pieńkowski, s. Antoniego i Heleny, ur. 23.09.1902 r., w 1939 r. służył w KOP. W dniu 6 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 8 a 9 kwietnia 1940 r.
26. Ks. mjr Wiktor Romanowski, s. Konstantego i Wiery, ur. 2.11.1899 r., kapelan wyznania prawosławnego. Między 16 a 19 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 17 a 21 kwietnia 1940 r.
27. Ks. mjr Józef Skorel, s. Aleksandra i Marii, ur. 12.06.1893 r., kapelan WP. Między 28 a 29 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 29 kwietnia a 1 maja 1940 r.
28. Mjr st. sp. Józef Sokołowski, s. Wincentego i Katarzyny, ur. 16.07.1888 r., służył w KOP, rezerwista. Między 8 a 9 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 9 a 11 kwietnia 1940 r.
29. Por. piech. Mikołaj Śnieżko, s. Józefa i Marii, ur. 10.09.1895 r., osadnik wojskowy, w 1939 r. zmobilizowany do KOP. W dniu 21 maja 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 22 a 23 maja 1940 r.
30. Ks. płk Czesław Wojtyniak, s. Walentego i Agnieszki, ur. 19.07.1891 r., katolicki kapelan WP. W dniu 4 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 5 a 6 kwietnia 1940 r.
31. Por. piech. rez. Zygmunt Marian Wróblewski, s. Hipolita i Kamili, ur. 8.09.1897 r., osadnik wojskowy. Między 28 a 29 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 29 kwietnia a 1 maja 1940 r.
32. Por. piech. rez. Bolesław Ziemacki, s. Franciszka, ur. 21.08.1895 r., osadnik wojskowy. Między 28 a 29 kwietnia 1940 r. przekazany do dyspozycji szefa NKWD rejonu kalinińskiego, zamordowany między 29 kwietnia a 1 maja 1940 r.
33. Stanisław Ozimek, s. Jana, ur. 2.07.1922 r., gimnazjalista. Między 10 a 13 maja 1940 r. przekazany do dyspozycji naczelnika NKWD rejonu kalinińskiego (lista nr 058/2 z maja 1940), zamordowany między 11 a 14 maja 1940 r.
Wymieniając Stanisława Ozimka, należy dodać, że był on jednym z 9 chłopców, którzy wraz z ojcami policjantami dostali się do niewoli sowieckiej 19 września 1939 r. na stacji Porubanok niedaleko Wilna. Po rozdzieleniu z ojcami, którzy zostali przetransportowani do obozu NKWD w Ostaszkowie, chłopców przewieziono do obozu specjalnego w Kozielsku. Część zwolniono do domu, a pozostała trójka, zapewne z racji przynależności do harcerstwa, przebywała w obozie od 16 października do 23 grudnia 1939 r. Wówczas we wspomnianym transporcie 41 więźniów zostali oni wywiezieni do obozu NKWD mieszczącego się na Wyspie Stołobnej, na jeziorze Seliger w pobliżu Ostaszkowa. Do obozu ostaszkowskiego przybyli 29 grudnia 1939 r. W toku przesłuchań tylko Stanisław Ozimek został uznany za członka organizacji paramilitarnej.
Prawdopodobnie ostatnim wspomnieniem o Stanisławie Ozimku są słowa Dmitrija Tokariewa, szefa NKWD w Kalininie (obecnie Twer), odnotowane w protokole z jego przesłuchania:
„był bez nakrycia głowy. Wszedł i uśmiechał się, tak, chłopiec, zupełny chłopiec”.
Nie jest także wykluczone, że krzyż harcerski, z którym młody więzień nigdy się nie rozstawał, odnaleziony podczas ekshumacji w Miednoje przy szczątkach młodego, bezimiennego jeńca, należał do Stanisława Ozimka i jest materialnym dowodem jego egzekucji. Znajduje się on na ekspozycji w Muzeum Katyńskim.
Okładka książki „Wierni do końca. Kapelani wojskowi ofiary zbrodni katyńskiej”
Major bezpieczeństwa państwowego Dmitrij Tokariew (fot. z książki: Nikita Pietrow, Poczet katów katyńskich, Warszawa 2015)
* * *
Ocaleni:
Gimnazjaliści:
34. Mieczysław Karpiński, s. Władysława, ur. w 1922 r.
35. Stanisław Mydlarz, s. Władysława, ur. w 1923 r. Pracownicy litewskiego wywiadu:
36. Kpr. Antoni Balulis, s. Karola, ur. w 1906 r.
37. St. szer. Leontyn Demkowski, s. Piotra, ur. w 1909 r.
38. Kazimierz Żołdak, s. Piotra, ur. w 1911 r., cywil.
Duchowny:
39. Ks. Kamil Kantak, s. Jana, ur. 15.12.1881 r., odesłany z obozu na Wyspie Stołobnej do Wydziału 3 GUGB NKWD ZSRS w Moskwie 24.02.1940 r.
Policjanci:
40. Ludwik Raskimowicz, s. Romualda, ur. w 1902 r., według dokumentów sowieckich rez. PP, według innych Ludwik Raksimowicz, s. Romualda, ur. 1902, bosman mar. woj./st. marynarz.
41. Wacław Kluta, s. Antoniego, ur. w 1900 r., rez. PP.
Po dokonanym zgodnie z decyzją katyńską mordzie Sowieci starali się wszelkimi sposobami ukryć prawdę, w tym celu posuwali się do szantażu i kłamstwa. Jednak pomiędzy ofiarami a następnymi pokoleniami przetrwał niewidzialny łańcuch, który nigdy nie pozwolił na zapomnienie tej straszliwej zbrodni. Bo zgodnie z maksymą: Gens libera sumus nemi servimus unquam (narodem wolnym jesteśmy, nigdy nikomu nie służymy) – poddanie się temu kłamstwu byłoby sprzeczne z naturą Polaków.
Tekst pochodzi z numeru 4/2024 „Biuletynu IPN”
1 Artykuł został opracowany na podstawie dokumentów znajdujących się w Archiwum IPN, m.in. zespół IPN BU 2210/58, oraz bogatej literatury przedmiotu, zwłaszcza dokumentów opublikowanych w pracy zbiorowej: Katyń. Dokumenty zbrodni, t.1: Jeńcy nie wypowiedzianej wojny VIII 1939 – III 1940, red. R.G.Pichoja, A.Gieysztor, W.Materski, Warszawa 1995; Katyń. Dokumenty, t.2: Zagłada, marzec–czerwiec 1940, red.W.Materski, Warszawa 1998.Fragmenty przybliżające krótkie informacje biograficzne z podaniem personaliów, profesji oraz dziennej daty mordu zostały opracowane na podstawie publikacji: Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, oraz Ubity w Katyni, Kniga pamiati polskich wojennoplennych – uznikow kozielskogo łagieria NKWD, rasstrielannych po rieszeniju Politburo CK WKP(b) ot 5 marta 1940 goda, Moskwa 2015; Ubity w Kalininie, zachoronieny w Miednom. Kniga pamiati polskich wojennoplennych – uznikow ostaszkowskogo łagieria NKWD, rasstrielannych po rieszeniju Politburo CK WKP(b) ot 5 marta 1940 goda, t.1–3, Moskwa 2019.
2 Katyń. Dokumenty…, t.2, dok.219, s.352 i 353.
