Łódź została zajęta przez Niemców 8 września 1939 r. Znalazła się w Kraju Warty, na ziemiach wcielonych do Rzeszy. W kwietniu 1940 r. jej nazwę zmieniono na Litzmannstadt.
Miasto „czyste rasowo”
W latach trzydziestych XX wieku ludność żydowska w Łodzi stanowiła ponad 30% mieszkańców miasta – ok. 230 tys. osób. Procentowo było to nawet więcej niż w Warszawie (tu Żydzi stanowili niespełna 30% ludności – ponad 360 tys.).
Niemcy planowali uczynić Łódź miastem „czystym rasowo”, co skutkowało szeroko zakrojoną akcją prześladowań ludności żydowskiej i polskiej już w pierwszych miesiącach okupacji. Do końca 1939 r. wymordowano ok. 1500 przedstawicieli miejscowej inteligencji pochodzenia polskiego – w ramach tzw. Inteligenzaktion Litzmannstadt.
Żydów, którzy w Łodzi pozostali, już w pierwszych miesiącach okupacji Niemcy poddawali kolejnym szykanom i represjom, m.in. łapali ich na ulicach i zmuszali do przygodnych upokarzających czynności, przejmowali ich przedsiębiorstwa, usuwali z pracy i konfiskowali pieniądze.
Eksterminacja polskich elit była starannie przygotowana przez niemieckie służby jeszcze przed wrześniową agresją 1939 r. w skali całego kraju. Wstrząsającym wyjątkiem, jakim na mapie niemieckiego terroru zapisała się Łódź, był natomiast jedyny obóz koncentracyjny utworzony w 1942 r. specjalnie dla dzieci, przy ul. Przemysłowej, do którego przylgnęła złowroga nazwa „Małego Oświęcimia”.
W 1939 r. jako jedną z represyjnych metod germanizacji w Kraju Warty zastosowano również na ogromną skalę wysiedlenia ludności polskiej i żydowskiej. Wskutek tej operacji dziesiątki tysięcy Żydów z Łodzi znalazły się na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Akcja została jednak wstrzymana z powodu protestu gubernatora Hansa Franka.
Żydów, którzy w Łodzi pozostali, już w pierwszych miesiącach okupacji Niemcy poddawali kolejnym szykanom i represjom, m.in. łapali ich na ulicach i zmuszali do przygodnych upokarzających czynności, przejmowali ich przedsiębiorstwa, usuwali z pracy i konfiskowali pieniądze. Ponadto zamknęli synagogi i wprowadzili nakaz oznaczania ubrań gwiazdą Dawida oraz liczne ograniczenia dotyczące przemieszczania się po mieście. Część łódzkich Żydów uciekła w tej sytuacji na wschód, na tereny podległe ZSRS, części zamożniejszych udało się wyjechać na zachód, m.in. do Stanów Zjednoczonych.
200 tysięcy więźniów
W lutym 1940 r., kiedy zapadła decyzja o utworzeniu w Łodzi getta, początkowo znalazło się w nim ok. 160 tys. osób. Do końca roku 1942 sukcesywnie przesiedlano do niego również Żydów z innych państw europejskich, m.in. Austrii, Czech i Niemiec, a także z mniejszych miejscowości w Kraju Warty. W osobnym obozie na terenie getta umieszczono Romów i Sinti, deportowanych z Austrii. W szczytowym momencie łódzkie getto liczyło ok. 200 tys. mieszkańców.
Ludność żydowska transportująca swój dobytek podczas akcji zasiedlania getta – jedna z fotografii pochodzących z rękopisu Romana Zygadlewicza „Zawora”, żołnierza Okręgu Łódź AK. Autor opisał w nim życie w Łodzi pod okupacją niemiecką oraz działalność konspiracyjną ZWZ-AK. Łódź, ul. Franciszkańska (na wysokości nr. 26), luty 1940 r. (fot. z zasobu AIPN)
Terror był metodą stosowaną przez Niemców na każdym etapie operacji przesiedleńczej. Tych, którzy opierali się przed przenosinami do getta lub czynili to – zdaniem władz – zbyt opieszale, rozstrzeliwano. Ewakuowanych bito, brutalnie poganiano i zastraszano. Na miejscu zaś stłoczono mieszkańców w warunkach urągających ludzkiej godności.
Do końca kwietnia 1940 r. dzielnicę hermetycznie zamknięto. Zastosowano w tym celu ogrodzenie, drut kolczasty, gęsto rozmieszczone posterunki policji oraz strefę buforową – pas wyburzonych domów – pomiędzy żydowską, ogrodzoną, a „aryjską” częścią miasta. Niekontrolowane zbliżenie się do ogrodzenia skutkowało natychmiastowym rozstrzelaniem, co skutecznie powstrzymywało mieszkańców przed podejmowaniem prób ucieczki.
![Żydzi oczekujący na przejście przez bramę łódzkiego getta przy ul. Zgierskiej, należącej do części tzw. aryjskiej, u wylotu ul. Lutomierskiej. U góry tablica z niemieckim napisem: „[Wohngebiet] der Juden. Betreten verboten” (Żydowska dzielnica mieszkaniowa. Wstęp wzbroniony). Pośrodku funkcjonariusz żydowskiej Służby Porządkowej. Łódź, 1940 r. (fot. z zasobu AIPN)](/dokumenty/zalaczniki/166/166-205026.jpg)
Żydzi oczekujący na przejście przez bramę łódzkiego getta przy ul. Zgierskiej, należącej do części tzw. aryjskiej, u wylotu ul. Lutomierskiej. U góry tablica z niemieckim napisem: „[Wohngebiet] der Juden. Betreten verboten” (Żydowska dzielnica mieszkaniowa. Wstęp wzbroniony). Pośrodku funkcjonariusz żydowskiej Służby Porządkowej. Łódź, 1940 r. (fot. z zasobu AIPN)
Tłum pieszych przechodzących przez drewniany most nad ul. Zgierską. Aby połączyć dwie części getta, latem 1940 r. wybudowano w tym miejscu drewnianą kładkę. Łódź, 1940 r. (fot. z zasobu AIPN)
Jednym z elementów niemieckiej polityki eksterminacji Żydów, także w Łodzi, było drastyczne ograniczanie ilości i obniżanie jakości dostarczanego im pożywienia. W łódzkim getcie zaś nie był możliwy przemyt, ponieważ mieszkańcy pracowali wyłącznie na terenie tejże żydowskiej dzielnicy, która w przeciwieństwie do warszawskiej stanowiła ściśle odizolowane „państwo w państwie”. Szacuje się, że z głodu i wycieńczenia w getcie w Łodzi zmarło ok. 44 tys. osób.
Widok na teren łódzkiego getta z ulicy po stronie tzw. aryjskiej. Na pierwszym planie ogrodzenie z siatki i drutu kolczastego. Łódź, 1940–1941 r. (fot. z zasobu AIPN)
Grupa Żydów prowadzona ulicą łódzkiego getta. Widoczne gwiazdy naszyte na ubraniach. Z tyłu stoją niemieccy policjanci z karabinami. Łódź, 1940–1944 r. (fot. z zasobu AIPN)
Grupa starców przed bramą na ulicy getta. Łódź, 1940–1942 r. (fot. z zasobu AIPN)
Mieszkańcy łódzkiego getta na targowisku Jojny Pilcera przy ul. Łagiewnickiej. Na pierwszym planie widoczne m.in. handlujące dziecko. Z tyłu stoiska z rozłożonym towarem – butami i naczyniami. Łódź, 1940–1941 r. (fot. z zasobu AIPN)
Wywózki, „wielka szpera” i likwidacja getta
Od grudnia 1941 r. rozpoczęto deportacje do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem (niem. Kulmhof) i prowadzono je do września roku 1942. Najtragiczniejszym akordem w dziejach getta łódzkiego była tzw. wielka szpera z 5–12 września, kiedy to wywieziono do Chełmna ponad 15 tys. osób niezdolnych do pracy – dzieci do lat 10 oraz osób chorych i starszych, powyżej 65. roku życia. Według ostrożnych wyliczeń, ogółem w okresie tym we wspomnianym obozie zagłady zginęło ponad 70 tys. mieszkańców getta w Łodzi.
Od czasu „wielkiej szpery” łódzkie getto stało się wielkim obozem pracy. Ze względów ekonomicznych – było ono bowiem znaczącym ośrodkiem produkcji, również na potrzeby wojenne – o jego likwidacji Niemcy zdecydowali dopiero w czerwcu 1944 r.
W czerwcu i lipcu 1944 r. ok. 7 tys. osób wywieziono do Kulmhof, w sierpniu ponad 60 tys. – do Auschwitz-Birkenau. Kolejne liczne grupy mieszkańców getta przetransportowano do obozu pracy przymusowej HASAG w Skarżysku-Kamiennej i do obozów koncentracyjnych. Według różnych szacunków ogółem wojnę przeżyło od 7 do 12 tys. osób z getta w Łodzi.
Grupa mieszkańców łódzkiego getta prawdopodobnie w drodze na stację kolejową Radogoszcz (niem. Radegast), skąd odjeżdżały transporty do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady. Dorośli dźwigają bagaże z dobytkiem, ponieważ wmawiano im, że mają zostać „przesiedleni”. Maj 1942 r. (fot. z zasobu AIPN)
Mieszkańcy łódzkiego getta w drodze na stację kolejową Radogoszcz. Łódź, 1943 r. (fot. z zasobu AIPN)
Sala w jednym z warsztatów krawieckich na terenie łódzkiego getta. Kobiety siedzą przy maszynach do szycia. Ogółem w getcie działało ponad 100 zakładów przemysłowych, produkujących m.in. bieliznę, mundury, czapki czy obuwie dla armii niemieckiej. Łódź, 1940–1942 r. (fot. z zasobu AIPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
