„Kto raz go widział ten z pamięci
Już jego rysów nie wymaże.
Kto raz z nim walczył, ten pójdzie
Gdy tylko mu rozkaże.
Kto raz miał możność być z nim razem
I znosić trudy, znoje
Ten pójdzie pod jego rozkazem
Dać Polsce życie swoje.
Dziecięciem prawie jeszcze był
Gdy los go wpędził w bój
O wolnej Polsce zawsze śnił
Młody rycerski »Rój« (…)”
– z archiwum KP NZW „Wisła”.
Mieczysław, drugi z kolei syn Adama Dziemieszkiewicza i Stefanii ze Świerczewskich, pochodził z rodziny o poglądach patriotycznych i antykomunistycznych. Jego dwaj bracia – Roman „Adam”, „Pogoda” (zabity 30 października 1945 r. w Ciechanowie przez Sowietów) i Jerzy „Żbik” – również byli żołnierzami NSZ i NZW. W działalność konspiracyjną zaangażowana była także ich siostra Genowefa (Eugenia).
Mieczysław Dziemieszkiewicz. Maków Mazowiecki, ok. 1945 r. Zdjęcie pochodzi z kolekcji rodziny Dziemieszkiewiczów przekazanej do zasobu IPN przez p. Barbarę Kownacką-Płauszewską w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci (fot. z zasobu IPN)
Stefania Dziemieszkiewiczowa, matka Romana (pseudonim: Adam, Pogoda), Mieczysława (pseudonim: Rój) oraz Jerzego (pseudonim: Żbik) Dziemieszkiewiczów, b.d. (fot. z zasobu IPN)
Działalność w podziemiu
W latach 1929-1939 rodzina Dziemieszkiewiczów mieszkała w Zambrowie, gdzie ojciec pracował jako woźny w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty, a następnie w Różanie. W czasie wojny znaleźli się Makowie Mazowieckim. Tam Mieczysław, który przed wojną uzyskał wykształcenie podstawowe, uczęszczał na tajne komplety. Jesienią 1944 r., podczas ewakuacji Makowa, wyjechali do Ciemniewa w powiecie ciechanowskim, a w lutym 1945 r. zamieszkali w Ciechanowie przy ul. Płońskiej 6.
Zasada, iż cel uświęca środki, usprawiedliwiała i znosiła odpowiedzialność za represjonowanie osób niewinnych.
Wiosną 1945 r. Mieczysław został wcielony do 1. Zapasowego Pułku Piechoty ludowego Wojska Polskiego. Nie pozostał w nim długo. Po dezercji wstąpił do oddziału partyzanckiego NSZ-NZW działającego w powiecie ciechanowskim, gdzie przyjął pseudonim „Rój”. Pełnił funkcję łącznika, później został dowódcą patrolu Pogotowia Akcji Specjalnej.
Za zasługi w walce z tworzącymi się strukturami reżimu komunistycznego w Polsce odznaczony został Krzyżem Walecznych, a w 1948 r. awansowany do stopnia starszego sierżanta.
W 1947 r., po ogłoszeniu przez władze komunistyczne amnestii dla działaczy polskiego podziemia niepodległościowego, „Rój” zdecydował się pozostać w konspiracji. Po reorganizacji XVI Okręgu NZW (Mazowsze Północne) został komendantem Powiatu NZW krypt. „Ciężki”-„Wisła” i dowódcą oddziału partyzanckiego operującego na jego terenie. Gdy w 1948 r. Komenda Okręgu XVI została rozbita, stanął na czele samodzielnej Komendy Powiatu NZW krypt. „Wisła”.
Oskarżono go z art. 58-10 kk GSRS o antysowiecką i kontrrewolucyjną agitację. Miał wyrażać się z ironią o działaniach partii i rządu, a także dezorganizować i opóźniać pracę.
Brał udział w wielu akcjach przeciwko funkcjonariuszom UB i MO oraz komunistycznej agenturze. Do najsłynniejszych z nich należą: rozbrojenie posterunków MO w Czernicach Borowych, Barańcach i Gąsocinie oraz zatrzymanie i przeszukanie pociągów na stacjach kolejowych w Gołotczyźnie i Pomiechówku. Niezrealizowane zostały niestety plany porwania ówczesnego wiceministra obrony narodowej gen. Piotra Jaroszewicza i wymienienia go na uwięzionych współpracowników oddziału.
St. sierż. Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój” zginął (wraz ze swym podkomendnym, kapralem Bronisławem Gniazdowskim „Mazurem”) w nocy z 13 na 14 kwietnia 1951 r. w Szyszkach w pow. pułtuskim, w trakcie obławy zorganizowanej przez funkcjonariuszy bezpieki i żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Publicznego. Do ich śmierci przyczyniła się Alina Burkacka, która zgodziła się na współpracę z bezpieką w zamian za obietnicę zwolnienia z więzienia jej rodziców, skazanych za udzielanie pomocy członkom NZW.
Starszy sierżant Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój”, 1948 r. (fot. z zasobu IPN)
Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój” (oznaczony krzyżykiem) wraz z młodszym bratem Jerzym „Żbikiem”, 1948 r. (fot. z zasobu IPN)
Oddział NZW dowodzony przez st. sierż. Mieczysława Dziemieszkiewicza „Roją” w 1948 r. Stoją od prawej: dowódca st. sierż. „Rój”, plut. Józef Maruszewski „Sęp”, Lucjan Krępski „Jastrząb” (prawdopodobnie), Piotr Grzybowski „Rekin” (prawdopodobnie). Po lewej: sierż. Stanisław Okuniecki „Kruk” i sierż. Ildefons Tadeusz Żbikowski „Tygrys”. Pośrodku siedzą od lewej: Władysław Grudziński „Pilot” i Jerzy Dziemieszkiewicz „Żbik” (fot. z zasobu IPN)
Oddział NZW dowodzony przez st. sierż. Mieczysława Dziemieszkiewcza „Roją” podczas ćwiczeń w 1948 r. W szeregu stoją od lewej: sierż. Stanisław Okuniecki „Kruk”, plut. Józef Maruszewski „Sęp”, st. sierż. Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój”, sierż. Ildefons Tadeusz Żbikowski „Tygrys”, NN. W pierwszym rzędzie od lewej: Władysław Grudziński „Pilot”, NN, NN, Piotr Grzybowski „Rekin” (prawdopodobnie), Lucjan Krępski „Jastrząb” (prawdopodobnie), Jerzy Dziemieszkiewicz „Żbik” (fot. z zasobu IPN)
Pamięć i dziedzictwo
Zwłoki „Roja” i „Mazura” zostały przewiezione do siedziby PUBP w Pułtusku, poddane dokładnym badaniom i okazane świadkom (głównie członkom rodziny) w celu potwierdzenia tożsamości zabitych. Ponadto, podobnie jak w innych przypadkach, wykonano serię fotografii „post mortem”. Później ciała zostały wydane do dyspozycji WUBP w Warszawie.
Pamięć o komendancie „Roju” i innych żołnierzach podziemia antykomunistycznego, którzy polegli w walce o wolną i niepodległą Polskę, jest nadal żywa. W uznaniu jego zasług, w 2007 roku „Rój” został odznaczony pośmiertnie Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.
Jeszcze do niedawna miejsce pochówku st. sierż. „Roja” pozostawało nieznane. Dopiero w 2024 r. zastępca prezesa IPN prof. Krzysztof Szwagrzyk ogłosił, że jedne ze szczątków odkrytych na powązkowskiej „Łączce” najprawdopodobniej należą do „Roja”. Obecnie poddawane one są badaniom DNA w celu potwierdzenia tożsamości.
Pamięć o komendancie „Roju” i innych żołnierzach podziemia antykomunistycznego, którzy polegli w walce o wolną i niepodległą Polskę, jest nadal żywa. W uznaniu jego zasług, w 2007 roku „Rój” został odznaczony pośmiertnie Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. W 2018 roku w Szyszkach odsłonięto obelisk upamiętniający śmierć „Roja” i „Mazura”. Mieczysław Dziemieszkiewicz jest również patronem 5. Mazowieckiej Brygady Obrony Terytorialnej oraz jednej z ulic w Ciechanowie.
Karta ewidencyjna dot. Mieczysława Dziemieszkiewicza ps. „Rój” (z zasobu IPN)
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, pośmiertnie przyznany Mieczysławowi Dziemieszkiewiczowi w 2007 r. Zdjęcie pochodzi z kolekcji rodziny Dziemieszkiewiczów przekazanej do zasobu IPN przez p. Barbarę Kownacką-Płauszewską w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci (fot. z zasobu IPN)
Część kolekcji rodziny Dziemieszkiewiczów przekazanej do zasobu IPN przez p. Barbarę Kownacką-Płauszewską w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci. Fot. AIPN (z zasobu IPN)
* * *
W zasobie archiwalnym IPN znajdują się materiały dotyczące działalności niepodległościowej oddziału st. sierż. „Roja”. Informacje na ten temat można odnaleźć przede wszystkim w dokumentacji operacyjnej organów bezpieczeństwa, świadczącej o rozpracowywaniu podziemia niepodległościowego. Dokumenty pokazują skalę represji, jakie dotykały żołnierzy podziemia oraz ich bliskich za walkę z narzuconym im siłą reżimem komunistycznym.
Dzieje rodziny Dziemieszkiewiczów obrazują cenę, jaką społeczeństwo polskie płaciło za patriotyzm oraz wierność wielowiekowej tradycji i religii. W 2024 r. Archiwum IPN pozyskało do swego zasobu, w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci, kolekcję materiałów dokumentujących losy członków tej niezwykłej rodziny. Wśród rodzinnych pamiątek (dokumentów, świadectw, zaświadczeń, legitymacji, fotografii), udostępnionych nam przez p. Barbarę Kownacką-Płauszewską, znajdują się unikalne zdjęcia „Roja”, obu jego braci, siostry oraz innych członków rodziny, przyjaciół i znajomych.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
\
