„Dzień 15-go sierpnia jest Świętem Żołnierza. W dniu tym wojsko i społeczeństwo czci chwałę oręża polskiego, której uosobieniem i wyrazem jest żołnierz. W rocznicę wiekopomnego rozgromienia nawały bolszewickiej pod Warszawą święci się pamięć poległych w wiekowych walkach z wrogiem o całość i niepodległość Polski”
– Rozkaz Dzienny Nr 126 Ministerstwa Spraw Wojskowych z 4 sierpnia 1923 r.
Dowód tężyzny, gotowości bojowej i ducha wojska…
W II Rzeczypospolitej Święto Żołnierza obchodzone było we wszystkich miastach garnizonowych. Kładziono przy tym szczególny nacisk na to, aby uroczystości miały charakter nie tylko wojskowy, ale i społeczny. W tym dniu upamiętniano poległych towarzyszy broni, odsłaniano poświęcone im pomniki i tablice, sypano kopce – wszystko jako wyraz czci dla poległych bohaterów. Do organizacji obchodów przykładano niezwykłą wagę: zajmowały się tym specjalnie powoływane komitety, w skład których wchodzili, oprócz wojskowych, także przedstawiciele władz politycznych i samorządowych.
Uroczystości rozpoczynały się w przeddzień święta, o godz. 20.00, capstrzykiem orkiestr wojskowych na ulicach miast garnizonowych. Następnego dnia rano (o godz. 9.00), na placach miejskich bądź w innych miejscach publicznych, odbywały się uroczyste przeglądy wojsk, w których brali udział wszyscy żołnierze garnizonu z chorągwiami (sztandarami), w mundurach polowych, z pełnym wyposażeniem i bronią. Przeglądu dokonywał najstarszy stopniem i starszeństwem dowódca w obecności zaproszonych przedstawicieli duchowieństwa, władz rządowych i samorządowych oraz stowarzyszeń społecznych. Pokaz skierowany był przede wszystkim do społeczeństwa. Miał pokazać, że wojsko jest „Tarczą i obroną Ojczyzny” i „dać dowód tężyzny, gotowości bojowej i ducha wojska”.
Żołnierze 10. Batalionu Administracyjnego w Przemyślu w dniu Święta Żołnierza, 15 sierpnia 1929 r. Zdjęcie, wykonane przez zakład fotograficzny Henryka Huttera w Przemyślu, pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu IPN przez p. Małgorzatę Czach (fot. z zasobu AIPN)
Żołnierze 10. Batalionu Administracyjnego w Przemyślu w dniu Święta Żołnierza, 15 sierpnia 1929 r. Zdjęcie pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu IPN przez p. Małgorzatę Czach (fot. z zasobu AIPN)
Następnym punktem obchodów była msza polowa z kazaniem okolicznościowym i błogosławieństwem. Cześć oficjalną kończyła defilada wojsk.
Wydarzenia popołudniowe miały charakter społeczny (obywatelski). Żołnierze brali w nich obowiązkowo udział, w ubiorze polowym (z bronią białą), indywidualnie lub w zwartych oddziałach, bądź jako część delegacji wysłanej na rozkaz komendanta garnizonu. Ostatnim elementem obchodów był uroczysty wieczorny apel (o godz. 22.30), podczas którego przywoływano nazwiska poległych na polu walki towarzyszy broni, którzy najbardziej się odznaczyli.
Podczas II wojny światowej
Święto Żołnierza obchodzono uroczyście według określonego formatu do 1939 r. W trakcie II wojny światowej jego tradycję kontynuowały nieprzerwanie oddziały wchodzące w skład Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.
Tak obchody Święta Żołnierza w 1940 r. w Latrun opisał Roman Chadalski, wówczas żołnierz Brygady Strzelców Karpackich, w swoich wspomnieniach pt. „Moja wielka pielgrzymka wojenna”:
„Tradycyjne polskie Święto Żołnierza /rocznica »Cudu nad Wisłą«/, które zbiega się ze świętem Wniebowstąpienia N.M.P. 15.VIII., było obchodzone bardzo uroczyście w obozie Brygady Karpackiej w Latrun. W przeddzień Święta – 14.VIII.40 r. – odbyła się w ruinach bazyliki Emaus msza żałobna za poległych żołnierzy polskich w kampanii wrześniowej 1939 oraz w tegorocznych walkach o Narvik i w ostatniej kampanii francuskiej 1940, zaś wieczorem miał miejsce uroczysty apel poległych na polu chwały – i zapalenie znicza ogniem przyniesionym przez sztafetę od »wiecznej lampki« przy Grobie Chrystusa w Jerozolimie.
Nazajutrz odbyła się uroczysta msza polowa dla całej Brygady – następnie defilada oddziałów, wspólny obiad żołnierski z uczestnictwem zaproszonych gości alianckich, przedstawicieli miejscowych władz, a także duchownych z tutejszego klasztoru. Zakończenie stanowiła rewia artystyczna zespołów żołnierskich w kinie obozowym, w czasie której odegrano także scenę z »Kordiana« Słowackiego”.
Żołnierze Brygady Strzelców Karpackich podczas mszy polowej z okazji Święta Żołnierza w Latrun w Palestynie, 15 sierpnia 1940 r. Skan zdjęcia z albumu fotograficznego Bolesława Skocznia, przekazanego do zasobu IPN przez p. Jana Michała Ruchałę (fot. z zasobu AIPN)
Nasz ostatni występ publiczny…
Tradycja Święta Żołnierza podtrzymywana była również po zakończeniu wojny, w tym przez polonijne organizacje i stowarzyszenia zrzeszające polskich weteranów. Ostatnia uroczystość z udziałem dowództwa i żołnierzy 2. Korpusu Polskiego odbyła się w 1946 r. w Mediolanie. Biorący w niej udział Roman Chadalski wspominał:
„Święto Żołnierza 1946 r. dowództwo 2. Korpusu Wojsk Polskich we Włoszech postanowiło obchodzić w naszym Ośrodku Akademickim w Mediolanie /wobec tego, iż większość oddziałów »liniowych« odjechała już z Włoch do Anglii/. Dnia 14.VIII.46 /w przeddzień Święta/ przybył do nas Biskup Polowy Wojsk Polskich ks. Józef Gawlina […]. Następnie przybyła do Ośrodka cała generalicja polska z dowódcą 2. Korpusu gen. W. Andersem na czele i goście alianccy – wyżsi wojskowi przebywający jeszcze we Włoszech, poza tem miejscowa Polonia, konsul polski oraz przedstawiciele wyższych uczelni włoskich. W ogrodzie Ośrodka odbył się »podwieczorek akademicki« z przemówieniami okolicznościowymi.
Nazajutrz – 15.VIII. – na Placu Katedralnym Mediolanu odbył się apel polskich oddziałów wojskowych, stacjonujących w Mediolanie i okolicy, w skład których weszła również kompania akademicka w mundurach. Dowódca 2. Korpusu W.P. dokonał przeglądu i wygłosił przemówienie. Następnie w Katedrze odbyła się msza celebrowana przez Kardynała Mediolanu Schustera. Kazanie wygłosił ks. biskup Gawlina. Po nabożeństwie odbyła się defilada motorowa. Był to nasz ostatni występ publiczny w mundurach”.
Apel żołnierzy 2. Korpusu Polskiego na placu przed katedrą Narodzin św. Marii w Mediolanie z okazji Święta Żołnierza. Pośrodku raport przyjmuje generał dywizji Władysław Anders. Mediolan, 15 sierpnia 1946 r. Zdjęcie z kolekcji Romana Chadalskiego, przekazanej do zasobu IPN przez p. Krystynę Godzik (fot. z zasobu AIPN)
Apel żołnierzy 2. Korpusu Polskiego na placu przed katedrą Narodzin św. Marii w Mediolanie z okazji Święta Żołnierza. Mediolan, 15 sierpnia 1946 r. Zdjęcie z kolekcji Romana Chadalskiego, przekazanej do zasobu IPN przez p. Krystynę Godzik (fot. z zasobu AIPN)
Żołnierze 4. Wołyńskiej Brygady Piechoty na Universal Carrier (brytyjskich gąsienicowych lekkich transporterach opancerzonych) przed defiladą w Mediolanie z okazji Święta Żołnierza. Mediolan, 15 sierpnia 1946 r. Zdjęcie z kolekcji kpt. Edwarda Czwaczki, przekazanej do zasobu IPN przez p. Annę Czwaczkę (fot. z zasobu AIPN)
W powojennej Polsce Święto Żołnierza obchodzono w dniu 15 sierpnia do 1947 r. Wówczas to władza komunistyczna ustanowiła 12 października Dniem Wojska Polskiego, aby upamiętnić w ten sposób chrzest bojowy 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki pod Lenino.
* * *
W zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej przechowywane są materiały dokumentujące organizację i przebieg uroczystości Święta Żołnierza w II Rzeczypospolitej, a także podczas działań wojennych i po zakończeniu II wojny światowej. Cenne informacje na temat podtrzymywania tradycji obchodów tego święta zawierają także dokumenty pozyskane przez IPN dzięki współpracy z Instytutem Józefa Piłsudskiego w Ameryce oraz ze Stowarzyszeniem Weteranów Armii Polskiej w Ameryce.
Druk ulotny informujący o obchodach Święta Żołnierza, organizowanych przez Stowarzyszenie Polskich Kombatantów w Londynie w 1950 r. w „30-tą rocznicę zwycięstwa nad Wisłą”. Oryginał dokumentu znajduje się w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce (z zasobu AIPN)
Weterani z 57. Placówki SWAP w Elizabeth (New Jersey) podczas Święta Żołnierza w Amerykańskiej Częstochowie w Doylestown, 1970 r. Cyfrowa kopia fotografii została pozyskana do zasobu IPN ze Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce (fot. z zasobu AIPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
