Znany ze swego przyjaznego stosunku do Polski i Polaków Bliss-Lane stał się orędownikiem sprawy polskiej w amerykańskim Departamencie Stanu. Opinie i analizy prezentowane administracji USA opierał na wiedzy i doświadczeniu, które nabył, pełniąc dwukrotnie misję dyplomatyczną w Warszawie.
Ambasador USA
Za każdym razem Bliss-Lane był świadkiem wydarzeń kluczowych dla Polski z punktu widzenia zachowania spójności i suwerenności państwa. Po raz pierwszy Arthur Bliss-Lane przebywał w Warszawie od kwietnia 1919 r. do grudnia 1920 r.
Pełniąc funkcję drugiego sekretarza amerykańskiej placówki kierowanej przez Hugh S. Gibsona, był świadkiem entuzjazmu towarzyszącego Polakom w chwili odzyskania niepodległości.
Obserwował wysiłki na rzecz odbudowy kraju ze zniszczeń poniesionych w wyniku I wojny światowej, ale także zwycięskiego dla Polski konfliktu zbrojnego z Rosją bolszewicką.
Zdjęcie portretowe ambasadora Arthura Bliss-Lane’a, dołączone do akt śledczych dotyczących bp. kieleckiego Czesława Kaczmarka (fot. z zasobu AIPN)
Widziałem Polskę zdradzoną
Diametralnie różne okoliczności towarzyszyły nominacji Arthura Bliss-Lane’a na ambasadora USA przy rządzie RP na uchodźstwie we wrześniu 1944 r. W związku z wkroczeniem Armii Czerwonej na ziemie polskie i pogarszającą się sytuacją Polski na arenie międzynarodowej, prezydent Franklin D. Roosevelt zdecydował o wstrzymaniu misji.
Pod koniec lipca 1945 r. Arthur Bliss-Lane dotarł do zrujnowanej Warszawy i do 19 lutego 1947 r. kierował pracami amerykańskiej placówki. W tym okresie wielokrotnie informował Departament Stanu o postępującej sowietyzacji Polski, trafnie odczytywał nastroje społeczne, a także raportował o zbrodniach NKWD i Armii Czerwonej na ziemiach polskich.
Zdjęcie portretowe ambasadora Arthura Bliss-Lane’a (fot. z zasobu AIPN)
Doniesienie agenturalne dotyczące Arthura Bliss-Lane’a, styczeń 1946 r. (z zasobu AIPN)
Niestrudzenie apelował do waszyngtońskiej administracji o podjęcie akcji na rzecz obrony polskiej niepodległości. Aktywność ta nieuchronnie ściągnęła na niego uwagę UB.
Tuż po sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego Arthur Bliss-Lane zrezygnował z dalszego pełnienia obowiązków. Dyplomata wskazywał, że kontynuowanie misji w randze ambasadora USA mogłoby sugerować poparcie dla przestępczej działalności komunistów w Polsce. Po powrocie do USA Bliss-Lane odszedł ze służby dyplomatycznej i zajął się publicystyką, podejmując głównie zagadnienia dotyczące losu Polski.
Przeżycia z lat 1945–1947 odcisnęły na dyplomacie głębokie piętno. Po zakończeniu misji w Warszawie napisał książkę I saw Poland betrayed: An American Ambassador reports to the American People (1948), która w 1984 r. została przetłumaczona i wydana nakładem podziemnego wydawnictwa „Krąg” pt. „Widziałem Polskę zdradzoną”.
Okładka „Przekroju”, kwiecień 1946 r. Arthur Bliss-Lane (pierwszy od lewej) i Herbert Hoover (drugi od lewej) w ruinach warszawskiego getta (fot. domena publiczna)
Obwoluta książki Arthura Bliss-Lane’a I saw Poland betrayed: An American Ambassador reports to the American People (1948)
Pierwsze strony książki Arthura Bliss-Lane’a I saw Poland betrayed: An American Ambassador reports to the American People (1948)
* * *
W zasobie Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się akta inwigilacji ambasadora Bliss-Lane’a przez funkcjonariuszy resortu bezpieczeństwa, a także publikacja bezdebitowa Wydawnictwa „Krąg” pt. „Widziałem Polskę zdradzoną”. W Archiwum IPN przechowywana jest również kopia korespondencji Arthura Bliss-Lane’a z Michałem Sokolnickim (polskim politykiem i dyplomatą, ambasadorem RP w Turcji w latach 1936–1945), pozyskana z zasobu Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
