Polanki to wieś, a właściwie przysiółek, położony między Sokółką a Czarną Białostocką. W 1921 r. w Polankach mieszkało 14 osób. Nawet dziś jest tam niewielu mieszkańców, podobnie było w czasie II wojny światowej.
Zakręt torów
Obok osady przebiega linia kolejowa, łącząca Grodno z Białymstokiem. Przed Polankami tory skręcają, co skutkuje tym, że pociągi muszą zwolnić. Gdy w lutym 1943 r. miała miejsce likwidacja getta grodzieńskiego, to dla jadących w transporcie do Treblinki Żydów spowolnienie pociągu było sygnałem do podjęcia desperackiej próby ucieczki z transportu do Treblinki. Prawdopodobnie w 1943 r. niewielu z nich wierzyło w zapewnienia niemieckie, że jadą do pracy, stąd też prób ucieczek było bardzo dużo.
Żydzi z getta białostockiego nazywali takich uciekinierów „springerami” – skoczkami. Często ci, którym udało się zbiec, szukali schronienia w Białymstoku, uznawanym za relatywnie bezpieczne miejsce. W lutym 1943 r. z transportu jadącego z Grodna wyskoczyła młoda kobieta z dzieckiem.
Latem 1944 r. w obozie partyzanckim w Puszczy Knyszyńskiej opowieści o ich losie wysłuchał późniejszy historyk białostockich Żydów – Szymon Datner. Opowiedziała mu ją kobieta, którą nazywał: Geniuszowa. Być może Datner coś pomylił, gdyż nikt o takim nazwisku czy przydomku nie mieszkał w Polankach. Natomiast wiele osób z tej i okolicznych wsi pamięta, dziś już z przekazów rodzinnych, to, co zdarzyło się tego lutowego dnia. Historia ta odcisnęła swoje piętno na lokalnej społeczności jak żadna inna.
Szymon Datner na zdjęciu z lat 60. XX w. (domena publiczna)
Mamusia jest już u aniołków, Halinka jeszcze nie
Matka zginęła podczas skoku z pociągu. Dziecko ocalało i tuliło się przerażone do jej stygnącego ciała. Tak znaleźli je mieszkańcy Polanek. Geniuszowa opowiadała:
„Śliczne to było dziecko jak laleczka [...] i zupełnie do żydowskiego niepodobne. Włosy jasno blond, oczy jasno niebieskie, buzia pełna rumiana. Sądząc z ubioru pochodziło z bogatego domu. […] Nie płakało, lecz patrzyło dookoła szeroko rozwartymi oczkami, nie opierało się, gdy ludzie odciągnęli je od matki i zabrali na wieś”1.
Zabrano je do jednej z chałup ogrzano i nakarmiono.
„A jakie mądre to było dziecko. Opowiadało prosto i jasno, jak i niejeden dorosły nie potrafi. Chwyciło wszystkich za serce, wzruszyło i podbiło, a oni stali dokoła, gromadka polskich wieśniaków i wieśniaczek, co która zada pytanie, to która podniesie rękę i otrze oczy. Z przejęciem słuchali szczebiotu maleństwa: nazywam się Halinka, mam cztery latka, mój tatuś był doktorem w Grodnie, mamusia jest z Warszawy, dziadziuś i babunia żyli w Warszawie. Mamusia mówiła, że tatuś poszedł do aniołków i dziadziuś i babunia poszli do aniołków. W pociągu mamusia mówiła, że mamusia i Halinka niedługo pójdą do aniołków i będą już razem z tatusiem, dziadziusiem i babunią. Mamusia jest już u aniołków, Halinka jeszcze nie”2.
Wedle relacji spisanej przez Datnera, informację o dziewczynce na posterunek żandarmerii w Starej Rozdrance przekazał przejeżdżający na rowerze policjant z Czarnej Wsi. W zbieranych obecnie opowieściach pojawiło się nazwisko człowieka, który doniósł3. Po wojnie był on sądzony za wydanie Niemcom żołnierzy sowieckich. Czy faktycznie to on wydał Halinkę?
Getto grodzieńskie w listopadzie 1941 r. (domena publiczna)
Białostoccy Żydzi podczas likwidacji getta. Zdjęcia wykonane przez niemieckiego żołnierza pomiędzy 15 a 20 sierpnia 1943 r. (domena publiczna)
Dziecko zakopali żywe?
Do Polanek przybyło sześciu żandarmów. Miejscowym chłopom nakazano wykopać dół, do którego wrzucono ciało matki. Wcześniej obdarto ją z odzieży i znaleziono pieniądze ukryte w bieliźnie. Następnie jeden z mężczyzn został zmuszony do przyniesienia dziecka. Gdy niósł je na rękach, Halinka powiedziała, że w chacie zostawiła zabawkę. Mężczyzna, ze łzami w oczach, odpowiedział, że nie będzie jej już potrzebna. Geniuszowa najpierw powiedziała Datnerowi, że Niemcy zastrzelili Halinkę, lecz po chwili urwała i zakryła twarz. Gdy historyk nalegał i zapytał wprost:
„»Dziecko zakopali żywe?«
– ledwo dostrzegalnie skinęła głową. Ludzie stali z daleka, Niemcy nie dopuszczali nikogo do grobu. Kobiety szlochały, mężczyźni milczeli, tylko chłop jeden, który niósł dziecko i do grobu wraz z matką włożył, on widział wszystko, on i grób zasypał”4.
Do dziś powtarzane są opowieści tego mężczyzny. Niemcy pożałowali kuli, ogłuszyli tylko Halinkę uderzeniem kolby.
Geniuszowa latem 1944 r. mówiła Datnerowi
„A tak w chacie prosiłam żandarma […] by mi dziecko zostawił i że wychowam je za swoje”5.
Historyk długo rozpamiętywał tą opowieść.
„[…] echo szczebiotu dziecięcego: nazywam się Halinka i mam latek cztery i powtarzało się tysiąckrotnie i zlewało się w gromki i straszny akt oskarżenia jakiego jeszcze ludzkość nie słyszała […] Czy istnieje jednak pomsta i kara za setki tysięcy takich Halinek, Lilijek i Mijeczek6? Są chwilę, że wstydzisz się, że jesteś człowiekiem. Są chwilę, że chciałbyś mocno cisnąć ziemię o jakąś gwiazdę, aby rozwaliła się na kawałki”7.
Te ostatnie pytania i refleksje Datnera niestety pozostają aktualne do dziś.
Tory kolejowe koło wsi Polanki (fot. ze zbiorów Autora)
Domniemane miejsce pochówku Halinki i jej matki (fot. ze zbiorów Autora)
* * *
Mieszkańcy Polanek i okolicznych wsi wskazywali różne lokalizacje grobu Halinki i jej matki. Jedni twierdzili, że ciała ekshumowano. Inni, że krzyż na ich grobie stał jeszcze długo po wojnie. Dziś nie ma po nim śladu. Pozostała tylko pamięć o tej zbrodni i bezsilność wobec bezmiaru zła, jaki spotykał i dziś spotyka dziecięce ofiary wojen dorosłych.
1 AŻIH 301/2414, Geniuszowa.
2 Ibidem.
3 Wobec braku pewności nie należy ujawniać jego tożsamości.
4 AŻIH 301/2414, Geniuszowa.
5 Ibidem.
6 Są to imiona córek Datnera zabitych w getcie białostockim.
7 AŻIH 301/2414, Geniuszowa.
