W kwietniu 1975 r. Morski Instytut Rybacki w Gdyni przygotował pracę nt. „Kryl antarktyczny i jego eksploatacja – materiały informacyjne”, którą rozesłano do instytucji badawczych oraz przedsiębiorstw.
Badania nad krylem
Na przełomie 1975 i 1976 r. z inicjatywy prof. Stanisława Rakusy-Suszczewskiego z Polskiej Akademii Nauk wyruszyła pionierska ekspedycja morska, której celem było oszacowanie zasobów kryla i ryb w Oceanie Południowym oraz zbadanie możliwości wykorzystania ich w przemyśle spożywczym.
Oceniano je na całkiem duże, gdyż ze skorupiaka planowano pozyskiwać czyste mięso, wytwarzać koagulaty, koncentraty i preparaty białkowe, mączki paszowe, a także wykorzystywać go w konserwach.
Prof. dr hab. Stanisław Rakusa-Suszczewski (fot. z zasobu AIPN)
Przeprowadzone w 1983 r. badania wykazały, że mięso z kryla jest surowcem nadającym się do wytwarzania wysokiej jakości konserw. Mimo to wskazywano na konieczność kontynuowania badań nad udoskonaleniem procesu technologicznego, którego rezultaty w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych określano jako perspektywiczne, aczkolwiek wymagające dopracowania.
Przeszkody i problemy
W 1984 r. ppłk Artur Gotówko z Departamentu III MSW, uczestnik VIII Wyprawy Antarktycznej 1983/1984 r., wskazywał na wysokie koszty pozyskania surowca oraz problemy procesu technologicznego:
„Aktualnie mimo prowadzenia badań naukowych (od 1975 roku) nad uzyskaniem białka z kryla – w chwili obecnej jest jeszcze zbyt wiele barier do pokonania. Głównym problemem jest usunięcie fluoru z tego organizmu (związek nieprzyswajalny przez organizm ludzki) oraz zapewnienie szybkiego przerobu technologicznego (do 4 godz.), gdyż po tym okresie następują silne zmiany toksyczne w całym organizmie”1.
Można było odnieść wrażenie, że nadzieje, jakie czynniki partyjne wiązały z krylem, a co za tym idzie – nakłady finansowe oraz wiele badań naukowych nad naturą skorupiaka – szybko przyniosą sukces. Tak się jednak nie stało. Na porażce całego przedsięwzięcia zaważyło kilka czynników. Badania nad technologią przetwórstwa kryla dały wiele pozytywnych wyników, ale do końca lat osiemdziesiątych nie były one wolne od braków, które uniemożliwiały wykorzystanie tego skorupiaka na skalę przemysłową.
Ppłk Artur Gotówko, uczestnik VIII Wyprawy Antarktycznej w latach 1983-1984 (fot. z zasobu AIPN)
Pismo dyrektora Departamentu III MSW płk. Henryka Dankowskiego do wiceministra spraw wewnętrznych gen. Władysława Ciastonia dotyczące delegowania ppłk. Artura Gotówki na VIII Wyprawę Antarktyczną. Warszawa, 10 października 1983 r. (z zasobu AIPN)
Przedłużające się prace skutkowały coraz większym zniecierpliwieniem i rozczarowaniem władzy komunistycznej oraz podnosiły i tak już wysokie wydatki na ten cel, tym bardziej że najbliższe łowiska zlokalizowane były na drugim końcu świata.
Kiełbasa z kryla i martwy pingwin z Oliwy
Niezwykle istotne były także (i są) przyzwyczajenia konsumenta. Z wyjątkiem niektórych krajów azjatyckich w pozostałych częściach naszego globu nie było tradycji spożywania mięsa kryla. Społeczeństwo polskie z rezerwą przyjęło próby wprowadzenia tego daru morza na rodzimy rynek. Wspomniany już prof. Rakusa-Suszczewski po latach pisał:
„Kryl nigdy nie był dodawany do produktów spożywczych, choć tak głosiła plotka i tak uważały niektóre moje ciocie, winiąc mnie za zły smak kiełbasy. Wśród społeczeństwa sprawę kryla przegraliśmy, to było pewne. Kryla wyśmiał w »Szpilkach« nawet Daniel Passent, a Mieczysław Rakowski wyśmiał w »Polityce« »aferę pingwina z Oliwy«, który, przywieziony z Antarktyki, zdechł. Na polecenie moich przełożonych z PAN musiałem się gęsto tłumaczyć, bo nie lubiano i bano się krytyki. Ale jak tu się tłumaczyć, skoro obu tym panom w zamyśle nie o »kryla« i »pingwina« chodziło, lecz o krytykę aktualnej władzy i jej propagandy. Kiedy sprawy kryla nabrały rozgłosu, zapis w cenzurze uniemożliwił rzeczowe i publiczne ich wyjaśnienie. O rybach też nie wolno było mówić, bo uznano to za tajemnicę gospodarczą”.
Po transformacji ustrojowej trudna sytuacja ekonomiczna spowodowała, że nowe rządy nie były zainteresowane kontynuowaniem badań. Obecnie na rynku polskim powszechnie dostępne są m.in. oleje z kryla, mające dobroczynny wpływ na układ krążenia.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
1 Cyt. za: W. Kujawa, „Służba Bezpieczeństwa w krainie śniegu”, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2014, t. 7, s. 358.
2 Cyt. za: S. Rakusa-Suszczewski, „Dzienniki z polarnych podróży”, Wrocław–Warszawa–Kraków 1994, s. 108.
