Pierwszy Dom Żołnierza powstał w Warszawie w 1919 r., następny w Wilnie. Do 1939 r. w Poznaniu tego rodzaju placówka funkcjonowała w poniemieckich koszarach przy ul. Szylinga. Powstała w 1923 r. Jednak już trzy lata później oficerowie garnizonu poznańskiego rozpoczęli zbiórkę funduszy na nowy Dom Żołnierza.
Dar społeczeństwa
W 1934 r. patronat nad budową objęli wojewoda Artur Maruszewski, prezydent miasta Erwin Więckowski, hrabia Roger Adam Raczyński, gen. Felicjan Sławoj-Składkowski i arcybiskup August Hlond. Powstał Komitet Budowy Domu Żołnierza Polskiego. Na jego czele stanął dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu Ferdynand Świtalski.
Członkowie Komitetu budowy Domu Żołnierza Polskiego w Poznaniu z wizytą na miejscu prac, przy zbiegu ulic Ratajczaka i Wałów Jagiellończyka, luty 1936 r. (fot. z zasobu NAC)
Członkowie Komitetu budowy Domu Żołnierza Polskiego w Poznaniu z wizytą na miejscu prac, przy zbiegu ulic Ratajczaka i Wałów Jagiellończyka, luty 1936 r. (fot. z zasobu NAC)
W czerwcu 1935 r. miasto przekazało pod budowę Domu Żołnierza działkę przy ul. Ratajczaka. Powstał modernistyczny projekt nowego gmachu. Jego autorem był Władysław Czarnecki. Już w listopadzie 1935 r. rozpoczęto budowę. Większość funduszy na ten cel pochodziła ze składek społeczeństwa. Dom Żołnierza miał być darem mieszkańców Poznania dla polskiej armii w podzięce za odzyskanie niepodległości, zwycięską wojnę z bolszewikami i Powstanie Wielkopolskie. Wybudowanie obiektu kosztowało ok. 300 tys. zł.
Nowy Dom Żołnierza w Poznaniu został przekazany wojsku 19 marca 1939 r., w rocznicę imienin marszałka Piłsudskiego. W uroczystości wziął udział biskup Walenty Dymek, władze miasta i województwa. Odbyła się uroczysta defilada wojskowa i msza polowa.
Dom Żołnierza Polskiego im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Poznaniu. Widok zewnętrzny budynku Domu podczas uroczystości, 19 marca 1939 r. (fot. z zasobu NAC)
Msza polowa (odprawiania przez ks. biskupa Walentego Dymka) przed Domem Żołnierza w Poznaniu, 19 marca 1939 r. Widoczni m.in. gen. Leon Berbecki, minister komunikacji Juliusz Ulrych, wojewoda poznański Artur Maruszewski, wiceminister skarbu Kajetan Dzierżykraj-Morawski, gen. Aleksander Osiński, gen. Edmund Knoll-Kownacki, gen. Stanisław Taczak. (fot. z zasobu NAC)
Generał Leon Berbecki odbiera defiladę podczas uroczystości poświęcenia Domu Żołnierza im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 19 marca 1939 r. (fot. z zasobu NAC)
Uczestnicy uroczystego poświęcenia sali reprezentacyjnej Domu Żołnierza Polskiego w Poznaniu, 19 marca 1939 r. W pierwszym rzędzie w środku gen. Leon Berbecki, po lewej minister komunikacji Juliusz Ulrych, gen. Edmund Knoll-Kownacki, gen. Aleksander Osiński, po prawej ksiądz biskup Walenty Dymek, wojewoda poznański Artur Maruszewski, wiceminister skarbu Kajetan Dzierżykraj-Morawski. (fot. z zasobu NAC)
W Domu Żołnierza znalazła się świetlica z kinowym projektorem, sala widowiskowa na 700 miejsc, kasyno, kuchnia i stołówka oraz biblioteka. W budynku było również ponad 200 innych lokali użytkowych, m.in. biur i urzędów, w tym wojskowych i kombatanckich. W lipcu 1939 r. zaprzysiężono tutaj członków Tajnej Organizacji Konspiracyjnej, która na wypadek wojny miała prowadzić działania konspiracyjne w podziemiu przeciwko Niemcom.
Zjazd delegatów Okręgu VII Związku Rezerwistów RP w Poznaniu, 4 czerwca 1939 r. Widok sali Domu Żołnierza podczas obrad. Widoczni m.in.: przedstawicielka Rodziny Rezerwistów p. Brzóskowa i prezes Zarządu Związku Rezerwistów dr Alfons Konopiński(za stołem) , w 1. rzędzie stoją: poseł Józef Głowacki (3. z lewej) i przedstawiciel wojewody naczelnik Władysław Błażewicz (4. z prawej). (fot. z zasobu NAC)
Siedziba Gestapo
Po wybuchu wojny, 12 września 1939 r. w Domu Żołnierza pojawił się sztab Einsatzkommando 15/VI. Byli to ludzie, którzy pacyfikowali północną Wielkopolskę i Poznań. Przeprowadzali masowe egzekucje i wysiedlenia polskiej ludności. Byli odpowiedzialni m.in. za likwidację pensjonariuszy zakładów dla psychicznie chorych w Owińskach, Dziekance i Kościanie.
Wkrótce budynek stał się siedzibą Kierowniczego Urzędu Tajnej Policji Państwowej w Poznaniu. Urząd został powołany do życia rozporządzeniem Reichsführera SS Heinricha Himmlera z 7 listopada 1939 r.
Centrali Gestapo w Poznaniu podlegały placówki w Inowrocławiu (do czasu likwidacji w 1943 r.) i Łodzi oraz ekspozytury w Kościanie, Lesznie, Szamotułach i Środzie Wielkopolskiej (od 1940 r. przeniesiona do Jarocina). W 1943 r. utworzono ekspozytury w Gnieźnie i Inowrocławiu.
W Domu Żołnierza, będącym podczas okupacji siedzibą Gestapo, znajdowało się tzw. więzienie domowe, w którym przetrzymywano od 40 do 120 więźniów m.in. w ramach tzw. aresztu domowego. Więźniów przekazywano stąd do Fortu VII w Poznaniu, a od 1944 r. do obozu w Żabikowie pod Poznaniem. Wyroki śmierci wykonywano przez ścięcie na gilotynie w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu. Więźniów zabijano również w Forcie VII oraz w lasach w okolicy Rożnowa, Bogucina, Palędzia, Wypalanek i Zakrzewa.
Gmach Domu Żołnierza Polskiego w Poznaniu. Widok zewnętrzny budynku z 1939 r. (fot. z zasobu NAC)
W siedzibie Gestapo funkcjonował Policyjny Sąd Doraźny, w skład którego wchodził szef Gestapo i dwaj ławnicy przez niego wyznaczeni. Wydawali oni wyroki, od których nie było odwołania.
Komendantami Centrali Gestapo w Poznaniu byli: SS-Sturmbannführer dr Helmut Bischoff (1939-1941), SS-Obersturmbannführer dr Karl Heinz Stossberg (1941-1944), SS-Obersturmbannführer dr Karl Pütz (1944/1945) i Obersturmbannführer dr Rudolf Erwin Lange (1945). W sumie, w poznańskiej placówce Gestapo w Domu Żołnierza było zatrudnionych około 200 pracowników.
Do najważniejszych wydziałów poznańskiego Gestapo należał Wydział IV zajmujący się rozpoznaniem i zwalczaniem wrogów III Rzeszy. Kierował nim SS-Hauptsturmführer Oskar Achterberg (1895-1945) pochodzący z Münster.
Zwalczaniem polskiego ruchu oporu zajmował się 10-osobowy referat IVD2 (od 1944 r. - IV1b). Na jego czele stał SS-Obersturmführer komisarz kryminalny Paul Schiffer (1904-1944), pochodzący z Dortmundu. Większość funkcjonariuszy tego referatu pochodziła z Trewiru i należała do Einsatzkommando 15/VI. Dowódca tego referatu został później oskarżony o nadużycia oraz malwersacje i stanął przed sądem SS. W 1944 r. powiesił się w Forcie VII.
Masowe aresztowania Polaków w ramach tzw. aresztu ochronnego przeprowadzał 6-osobowy referat IVC2 (od 1944 r. – IV6b) na czele z SS-Obersturmführerem komisarzem kryminalnym Hansem Bothmannem.
* * *
20 stycznia 1945 r. w obliczu nadciągającej Armii Czerwonej rozpoczęto ewakuację siedziby Gestapo z Domu Żołnierza. W toku zaciętych walk toczonych w mieście, budynek został mocno zniszczony. 2 lutego broniący go oddział SS wysadził częściowo obiekt w powietrze.
Po wojnie, Dom Żołnierza leżący w gruzach, miał zostać rozebrany. Zamierzano w tym miejscu zbudować Dom Więźnia Politycznego. Do realizacji tych planów jednak nie doszło. W styczniu 1948 r. powstał komitet odbudowy Domu Żołnierza i rozpoczęto przywracanie budynkowi jego przedwojennej formy. Mimo tego, budynek różni się w szczegółach od przedwojennego obiektu.
Odbudowę zakończono w 1953 r., a od marca 1956 r. w Domu Żołnierza swoją siedzibę miała Operetka Poznańska. Obecnie jest tutaj Teatr Muzyczny. Od marca 1991 r. budynek nosi nazwę sprzed wojny – Dom Żołnierza im. Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego.
