Bogusław Hrynkiewicz, s. Piusa, wiejskiego nauczyciela, i Marianny Racławskiej, urodził się 12 września 1909 r. w Borkowie na Podlasiu. Po zdaniu matury znalazł się w Warszawie, gdzie rozpoczął studia prawnicze. Wówczas też związał się z ruchem komunistycznym. Studiów prawniczych nie ukończył z powodu intensywnej działalności politycznej. W latach 1932-1933 znalazł się w więzieniu na skutek działalności antypaństwowej w ruchu komunistycznym.
Sowiecki szkodnik
Po wybuchu II wojny światowej uciekł wraz z żoną do Wilna. Później oboje wyjechali do Białegostoku, gdzie Hrynkiewicz pracował w Miejskim Wydziale Oświaty. W czasie pobytu w Białymstoku nawiązał kontakt, a następnie współpracę z NKWD, stając się sowieckim agentem. Zajmował się infiltracją środowiska nauczycielskiego.
Wybuch wojny pomiędzy III Rzeszą i ZSRS zmusił Hrynkiewicza do ponownej ucieczki, ale tym razem na zachód, do Warszawy, gdzie podejmował się różnych prac zarobkowych, m.in. zarządzał 50-hektarowym majątkiem swojego szwagra. W pierwszych miesiącach 1942 r. nawiązał kontakt z siatką NKWD działającą w Warszawie. Jego współpraca z wywiadem sowieckim trwała do lata 1943 r.
17 lutego 1944 r. rano Hrynkiewicz, wraz z dwoma żołnierzami Armii Ludowej – Wincentym Romanowskim ps. „Roman” i Jerzy Wiechockim ps. „Stefan” – oraz funkcjonariuszem Gestapo, wszedł do mieszkania nr 20 przy ul. Poznańskiej 37, należącego do Wacława Kupeckiego, w którym mieściło się archiwum Armii Krajowej.
W jej trakcie przyczynił się m.in. do likwidacji kierownictwa organizacji konspiracyjnej Miecz i Pług. W 1942 r. otrzymał od swoich przełożonych z NKWD zadanie zinfiltrowania i rozbicia tej organizacji od środka, a ułatwić mu to miała bardzo wiarygodna legenda: miał twierdzić, że ponieważ przez dwa lata przebywał na terenach II RP wcielonych do ZSRS, poznał panujące tam warunki i zniechęcił się do nich, zrywając ze swoją przeszłością. Hrynkiewicz, działając w organizacji Miecz i Pług, oskarżył jej kierownictwo o współpracę z Niemcami, wskutek czego 18 września 1943 r. zostali zastrzeleni: komendant Anatol Słowikowski ps. „Andrzej Nieznany” oraz członek kierownictwa Zbigniew Grad ps. „dr Zbyszek”.
W tym samym 1943 r. szef sowieckiej siatki wywiadowczej w Warszawie przerwał współpracę z Hrynkiewiczem z powodu braku kontroli nad jego poczynaniami.
Latem 1943 r. Bolesław Hrynkiewicz nawiązał kontakt z zastępcą szefa sztabu Gwardii Ludowej Marianem Spychalskim, który kierował wówczas jej siatką wywiadowczą (co najważniejsze: obaj znali się jeszcze z okresu międzywojennego, kiedy to działali w ruchu komunistycznym w okresie studiów).
Marian Spychalski, szef Sztabu Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej, generał dywizji WP, minister obrony narodowej (1956-1968), marszałek Polski. Zdjęcie portretowe z teczki personalnej żołnierza ludowego Wojska Polskiego (fot. z zasobu AIPN)
Bliska współpraca
Jesienią 1943 r. Hrynkiewicz za zgodą swojego bezpośredniego przełożonego nawiązał kontakt z oficerem Gestapo SS-Hauptsturmführerem Wolfgangiem Birknerem i współpracownikiem Abwehry, byłym carskim podporucznikiem, Włodzimierzem Bondorowskim (następnie kapitanem), szefem wywiadu w sztabie ROA. Hrynkiewicz i Birkner opracowali plan przejęcia archiwum Armii Krajowej i Delegatury Rządu na Kraj.
W czasie swojej działalności w Mieczu i Pługu Hrynkiewicz poznał Wacława Kupeckiego noszącego ps. „Kruk”, „Kulawy”, który pracował w Wydziale Bezpieczeństwa Okręgowej Delegatury Rządu Warszawa-miasto. To Kupecki, w swoim mieszkaniu przy ul. Poznańskiej 37, prowadził archiwum wywiadu antykomunistycznego, jak również zbierał materiały dot. niemieckich funkcjonariuszy zwalczających polskie podziemie.
17 lutego 1944 r. rano Hrynkiewicz, wraz z dwoma żołnierzami Armii Ludowej – Wincentym Romanowskim ps. „Roman” i Jerzy Wiechockim ps. „Stefan” – oraz funkcjonariuszem Gestapo, wszedł do mieszkania nr 20 przy ul. Poznańskiej 37, należącego do Wacława Kupeckiego, w którym mieściło się archiwum Armii Krajowej. W wyniku przeprowadzonej operacji Gestapo przejęło materiały dotyczące działalności antyniemieckiej oraz część dotyczącą podziemia komunistycznego (PPR i GL-AL). Hrynkiewicz zabrał akta dotyczące komunistów, oddał je później Spychalskiemu, który przewiózł je do Moskwy.
Wincenty Romanowski ps. „Roman”, żołnierz Gwardii Ludowej i ludowego Wojska Polskiego, uczestnik akcji przejęcia archiwum Armii Krajowej i Delegatury Rządu na Kraj przy ul. Poznańskiej 37 w Warszawie. Zdjęcie portretowe z teczki personalnej żołnierza ludowego Wojska Polskiego (fot. z zasobu AIPN)
Fragment zeznań gen. Mariana Spychalskiego dotyczący akcji przejęcia archiwum Armii Krajowej i Delegatury Rządu na Kraj w mieszkaniu przy ul. Poznańskiej 37, złożonych 26 stycznia 1951 r. w trakcie prowadzonego przeciwko niemu śledztwa (z zasobu AIPN)
W mieszkaniu urządzono również kocioł, aresztując 7 osób, wśród nich Kupeckiego wraz z żoną. Z zeznań złożonych przez Hrynkiewicza po wojnie wynika, że „ludzie ci wraz z Kupeckim mieli być zlikwidowani…”.
* * *
W zasobie Archiwum IPN przechowywane są materiały archiwalne, pozwalające w dużej mierze na odtworzenie przebiegu wydarzeń, mających miejsce 17 lutego 1944 r. w Warszawie przy ulicy Poznańskiej 37. Informacje na ten temat znajdują się m.in. w aktach śledztw prowadzonych przeciwko gen. Marianowi Spychalskiemu i Bogusławowi Hrynkiewiczowi przez funkcjonariuszy bezpieczeństwa publicznego w latach 40. i 50. XX w.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
