Przejęcie przez Polskę niemieckich terytoriów po Odrę i Nysę Łużycką w konsekwencji II wojny światowej zostało postanowione na konferencji „Wielkiej Trójki” państw koalicji antyhitlerowskiej (USA, ZSRS i Wielka Brytania) w Poczdamie (17 lipca–2 sierpnia 1945 r.). Decyzja ta nawiązywała do wcześniejszych ustaleń konferencji w Teheranie i w Jałcie.
Ostateczne określenie granicy miało nastąpić na przyszłej konferencji pokojowej z udziałem Niemiec. Terytoria te zostały zatem oddane jedynie pod zarząd strony polskiej.
Na konferencji poczdamskiej wyznaczono granicę polsko-niemiecką wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej zgodnie z jej obecnym przebiegiem, ze Szczecinem i Świnoujściem po stronie polskiej.
Ostateczne określenie granicy polsko-niemieckiej miało nastąpić na przyszłej konferencji pokojowej z udziałem Niemiec. Terytoria te zostały zatem oddane jedynie pod zarząd strony polskiej.
W cieniu zastrzeżenia poczdamskiego
6 lipca 1950 r. Polska i Niemiecka Republika Demokratyczna podpisały w Zgorzelcu „układ o wytyczeniu ustalonej i istniejącej polsko-niemieckiej granicy państwowej”. Układ określał, że
„ustalona i istniejąca granica [tu jej opis wg ustaleń poczdamskich] stanowi granicę państwową między Polską a Niemcami”.
W tym czasie Republika Federalna Niemiec nie miała stosunków dyplomatycznych z Polską i kwestionowała granicę z Polską jako ostateczną.
7 grudnia 1970 r. PRL i RFN podpisały w Warszawie układ o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków. Dokument stanowił, że
„istniejąca linia graniczna stanowi zachodnią granicę Polski”.
W procesie ratyfikacji RFN jednostronnie przypomniała tzw. zastrzeżenie poczdamskie, co oznaczało, że Bonn uznało istniejącą granicę jedynie do czasu konferencji pokojowej i zjednoczenia Niemiec.
Zmiana polityki Moskwy pod koniec lat 80. XX w., postępujący rozpad bloku wschodniego, przejęcie władzy przez siły demokratyczne w Polsce i w Niemczech (lata 1989–1990) zmieniły sytuację międzynarodową i otworzyły sprawę zjednoczenia Niemiec.
Premier Tadeusz Mazowiecki jako gość II Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” w Gdańsku, 19–24 IV 1990 r. Autor zdjęcia: Stanisław Składanowski (fot. z zasobu IPN)
Krzysztof Skubiszewski (fot. Wikipedia/CC BY-SA 3.0/Eteru)
Helmut Kohl (fot. Wikipedia/CC BY-SA 3.0 de/Bundesarchiv, Bild 183-1990-0916-021)
Hans-Dietrich Genscher (fot. Wikipedia/CC BY-SA 3.0/Gge)
Konferencja 2+4
Tej ostatniej kwestii poświęcona była tzw. „konferencja 2+4”, seria spotkań przedstawicieli dwóch państw niemieckich i czterech mocarstw koalicji antyhitlerowskiej – USA, ZSRS, Wielkiej Brytanii i Francji, od maja do września 1990 r. Polski rząd zażądał uczestnictwa w konferencji i Polska została dopuszczona do udziału w konferencji, choć jedynie w zakresie negocjacji w sprawie granic.
17 lipca 1990 r. na spotkaniu konferencji 2+4 w Paryżu z udziałem Polski podpisano tzw. Protokół Paryski. Zgodnie z dokumentem cztery mocarstwa alianckie oświadczyły, że
„granice zjednoczonych Niemiec będą miały charakter ostateczny, który nie będzie mógł być podważany przez żadne zewnętrzne wydarzenia lub okoliczności”.
Jednocześnie ministrowie RFN i NRD oświadczyli, że nie przewiduje się traktatu pokojowego. Oznaczało to odstąpienie strony niemieckiej od żądania zatwierdzenia ostatecznych granic Niemiec jedynie na konferencji pokojowej.
Polska żądała bezwarunkowego, traktatowego potwierdzenia granicy, na co początkowo nie chciała zgodzić się RFN.
Rezultatem konferencji 2+4 był Traktat o Ostatecznej Regulacji w Odniesieniu do Niemiec z 12 września 1990 r., stanowiący, że zjednoczone Niemcy miały objąć obszar RFN, NRD i całego Berlina. Zjednoczone Niemcy miały podpisać z Polską traktat potwierdzający ostatecznie granicę między obydwoma państwami.
Negocjacje polsko-niemieckie
Równolegle trwały bezpośrednie negocjacje Polski z RFN i NRD. Ze strony polskiej odpowiadał za nie rząd premiera Tadeusza Mazowieckiego i minister spraw zagranicznych Krzysztof Skubiszewski. Ze strony niemieckiej – rząd kanclerza Helmuta Kohla i minister spraw zagranicznych Hans-Dietrich Genscher.
Polska żądała bezwarunkowego, traktatowego potwierdzenia granicy między obydwoma państwami, na co początkowo nie chciała zgodzić się RFN. Rząd Kohla obstawał, że wystarczy deklaracja polityczna w tej sprawie. NRD zajmowała stanowisko bliższe polskiemu.
Traktat graniczny miał być ratyfikowany razem z traktatem o dobrym sąsiedztwie, który został podpisany 17 czerwca 1991 r. w Bonn.
Po zgodzie na zawarcie traktatu RFN obstawała, że układ graniczny należy wynegocjować i podpisać po zjednoczeniu Niemiec. Z tym stanowiskiem nie zgadzała się Warszawa, która żądała, żeby tekst traktatu został wynegocjowany i parafowany przez Polskę oraz RFN i NRD, a po zjednoczeniu oficjalnie podpisany i ratyfikowany przez Polskę i Niemcy.
Ostatecznie zawarto kompromis: merytorycznie przyjęto stanowisko polskie, choć traktat podpisano po zjednoczeniu Niemiec, zgodnie z poglądem strony niemieckiej.
Traktat z 14 listopada 1990 r. potwierdził istniejącą granicę polsko-niemiecką z przebiegiem określonym w układzie granicznym między PRL a NRD z 6 lipca 1950 r. oraz w układzie między PRL a RFN z 7 grudnia 1970 r. o normalizacji stosunków. Traktat stanowi m.in.:
„umawiające się strony oświadczają, że istniejąca między nimi granica jest nienaruszalna teraz i w przyszłości, oraz zobowiązują się do bezwzględnego poszanowania ich suwerenności i integralności terytorialnej. Umawiające się Strony oświadczają, że nie mają wobec siebie żadnych roszczeń terytorialnych i że roszczeń takich nie będą wysuwać również w przyszłości”.
Traktat graniczny miał być ratyfikowany razem z traktatem o dobrym sąsiedztwie, który został podpisany 17 czerwca 1991 r. w Bonn.
Traktat graniczny oraz traktat o dobrym sąsiedztwie zostały ratyfikowane przez parlamenty obydwu krajów pod koniec 1991 r. i weszły w życie z dniem 16 stycznia 1992 roku.
Traktat graniczny ostatecznie zamknął polsko-niemiecki spór o granicę po II wojnie światowej. Rozwiązanie tej sprawy na zasadzie porozumienia umożliwiło rozwój dobrych relacji polsko-niemieckich i wsparcie Niemiec dla wejścia Polski do NATO i Unii Europejskiej.
Informacja z 19 stycznia 1990 r. w sprawie niektórych posunięć taktycznych kanclerza Helmuta Kohla w kwestii granic niemieckich (z zasobu IPN)
* * *
W zasobie IPN znajduje się szereg dokumentów dotyczących stosunków polsko-niemieckich w latach 1945–1990, w tym dotyczących Układu Zgorzeleckiego z 1950 r. i układu PRL–RFN z 1970 r.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
