Urodziła się 15 lutego 1910 roku w Warszawie. Dzieciństwo spędziła w Otwocku. Jej ojciec, Stanisław Henryk Krzyżanowski, przekazał jej dwie ważne prawdy życiowe, którymi się kierowała: „Ludzi należy dzielić na dobrych i złych. Rasa, pochodzenie, religia, wykształcenie, majątek – nie mają żadnego znaczenia. Tylko to, jakim kto jest człowiekiem” oraz „Pamiętaj, że jak ktoś tonie, należy podać rękę”.
Przed wojną pracowała w Sekcji Pomocy Matce i Dziecku działającej przy Wolnej Wszechnicy Polskiej, a następnie w Wydziale Opieki Społecznej i Zdrowia Publicznego Zarządu m.st. Warszawy, pomagając m.in. bezrobotnym.
Działalność w trakcie wojny
Od początku okupacji, pod pseudonimem „Jolanta”, była zaangażowana w pomoc m.in. rodzinom, których bliskich aresztowano lub rozstrzelano, oraz osobom pochodzenia żydowskiego.
Podczas gdy Niemcy systematycznie zaostrzali prawo wobec Żydów, Irena Sendlerowa, posługując się przepustką wydaną przez Miejskie Zakłady Sanitarne, w przebraniu pielęgniarki, razem ze swymi współpracownikami przemycała do getta żywność, leki i pieniądze. Należała do komórki powołanej do pomocy Żydom, która działała przy Wydziale Opieki Społecznej. Gdy w grudniu 1942 r. utworzono Radę Pomocy Żydom „Żegota” „Jolanta” weszła w jej struktury, a kilka miesięcy później została kierownikiem Referatu Dziecięcego.
Irena nie tylko udzielała pomocy materialnej, ale wszelkimi sposobami, razem z łączniczkami z organizacji, m.in: Stanisławą Bussolową i Jadwigą Deneko, ratowała żydowskie dzieci. Znajdowała im bezpieczne schronienie po stronie aryjskiej: w klasztorach prowadzonych przez siostry zakonne, a także w sierocińcach oraz polskich rodzinach. Zdobywała dla nich również fałszywe metryki chrztu.
Aresztowanie
Niestety została aresztowana, kiedy właścicielka pralni przy ul. Brackiej, w której był punkt kontaktowy, nie wytrzymała tortur i zdradziła Niemcom jej dane. W mieszkaniu przy ul. Ludwiki 6 pojawili się funkcjonariusze Gestapo.
W trakcie przeszukania nie znaleziono żadnych materiałów, które mogłyby ją obciążyć, mimo to prawdopodobnie 20 października 1943 r. Irena została aresztowana i przewieziona do siedziby Gestapo przy al. Szucha, a następnie na Pawiak. Aresztowanie mogło nastąpić kilka dni wcześniej, gdyż w zeznaniu złożonym przed Główną Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce Irena Sendlerowa twierdziła, że przebywała na Pawiaku od 17 października 1943 r.
Poddano ją brutalnemu śledztwu, ale nie wydała nikogo. Niemcy skazali Irenę Sendlerową na rozstrzelanie. Rada starała się ją wykupić, co w końcu udało się, chociaż za astronomiczną sumę pieniędzy.
Protokół zeznania złożonego przez Irenę Sendlerową przed Główną Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, 7 października 1946 r. (z zasobu AIPN)
Życie w słoiku
W styczniu 1944 r., już na wolności, ukrywając się pod zmienioną tożsamością (jako Klara Dąbrowska), nadal pomagała. Nazwiska dzieci oraz ich fałszywe dane osobowe zapisywała na wąskich paskach bibuły, które ukrywała w dwóch butelkach. Na krótko przed 1 sierpnia 1944 roku zostały one zakopane w ogrodzie państwa Piotrowskich przy ul. Lekarskiej 9.
W okresie Powstania Warszawskiego była sanitariuszką (miała ukończone kursy pielęgniarskie Polskiego Czerwonego Krzyża) w jednym z punktów sanitarnych na ul. Fałata. Przeżyła powstanie, a po wojnie, aż do emerytury w 1968 roku, pomagała dzieciom i osobom starszym oraz organizowała ośrodki opieki.
Szacuje się, że ocaliła życie 2,5 tysiąca dzieci żydowskich. 19 października 1965 r. otrzymała tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata nadawany przez Yad Vashem. W 1983 roku Irena Sendler zasadziła drzewo oliwne w Ogrodzie Sprawiedliwych w Jerozolimie.
Irena Sendlerowa z d. Krzyżanowska. Zdjęcie z akt paszportowych (fot. z zasobu AIPN)
Kopia dyplomu przyznającego Irenie Sendlerowej tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (z zasobu AIPN)
Tłumaczenie pisma z Instytutu Yad Vashem informującego Irenę Sendlerową o przyznaniu jej tytułu Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, 21 listopada 1982 r. (z zasobu AIPN)
Odznaczenia i upamiętnienie
Otrzymała wiele odznaczeń, m.in.: Złoty Krzyż Zasługi (1946), Nagrodę im. Jana Karskiego „Za odwagę i serce” (2003) oraz Order Orła Białego (2003). Była dwukrotnie nominowana do Pokojowej Nagrody Nobla.
Jej historię opowiada m.in.: spektakl „Życie w słoiku” oraz film „Dzieci Ireny Sendlerowej”, zrealizowany przez Johna Harrisona w 2009 r. na podstawie książki Anny Mieszkowskiej pt. „Matka dzieci Holocaustu. Historia Ireny Sendlerowej”.
Od 2006 roku przyznawana jest nauczycielom szkół podstawowych i średnich nagroda im. Ireny Sendlerowej „Za naprawianie świata”- tj. m.in. za uczenie tolerancji wobec drugiego człowieka.
Patronka nagrody, mimo narażania własnego życia w okresie wojny, w jednym z wywiadów udzielonych w 1995 roku powiedziała:
„Żałuję tylko jednej rzeczy – mogłam zrobić więcej”.
Te słowa najlepiej oddają jak niezwykle skromną osobą była Irena Sendlerowa.
* * *
Irena Sendlerowa zmarła 12 maja 2008 roku. Jej grób znajduje się na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
