System wodociągowo-kanalizacyjny Warszawy został zaprojektowany przez inżyniera Williama Lindleya w latach 1876-1878 na zlecenie ówczesnego prezydenta gen. Sokratesa Starynkiewicza. Pierwszy etap budowy przypadał na okres 1883-1915, ostatni prowadzono w latach 1924-1926. Warto zaznaczyć, że w budowie brali udział polscy inżynierowie – Alfons Grotowski czy Józef Bandtkie.
Droga ostatniej szansy
Po raz pierwszy kanały zostały wykorzystane do ewakuacji zwartego oddziału powstańczego na Ochocie, 11 sierpnia 1944 r., kiedy, wobec znacznej przewagi wroga, podjęto decyzję o wycofaniu się obrońców tzw. „Reduty Wawelskiej”. Z pierwszej grupy, liczącej ok. 30 osób, tylko kilkoro wyszło bezpiecznie na powierzchnię w okolicach Kolonii Staszica. Przeprawa drugiej, liczącej 83 osoby, zakończyła się powodzeniem, mimo że przejście prawie kilometrowego odcinka zajęło powstańcom ponad 6 godzin.
Po raz pierwszy kanały zostały wykorzystane do ewakuacji zwartego oddziału powstańczego na Ochocie, 11 sierpnia 1944 r., kiedy podjęto decyzję o wycofaniu się obrońców tzw. „Reduty Wawelskiej”.
Początkowo dowództwo powstania nie zamierzało wykorzystywać kanałów jako dróg ewakuacyjnych i łączności między poszczególnymi dzielnicami Warszawy. Jednak walki spowodowały odcięcie wszelkiej komunikacji między jednostkami powstańczymi.
Przy wytyczaniu tras pomocni okazali się pracownicy kanałowi. Dzięki ich wiedzy oraz na podstawie planów systemu kanalizacyjnego Warszawy, zdobytych z biur Dyrekcji Wodociągów i Kanalizacji przy ulicy Lipowej, ustalono połączenia kanałami, m.in. na odcinkach: między Powiślem a Starym Miastem, Żoliborzem a Śródmieściem, Czerniakowem a Mokotowem, Ochotą a Śródmieściem.
Obrońcy Starówki wychodzą z kanałów na ul. Wareckiej, sierpień 1944 r.. Fot. Jerzy Tomaszewski, „Epizody Powstania Warszawskiego”, Warszawa 1979 r. (z zasobu IPN)
Obrońcy Starówki wychodzą z kanałów na ul. Wareckiej, sierpień 1944 r. Fot. Jerzy Tomaszewski, „Epizody Powstania Warszawskiego”, Warszawa 1979 r. (z zasobu IPN)
Patrol kanałowy na ul. Malczewskiego 6. Od lewej stoją: strz. Henryk Jerzy Ziółkowski „Góral”, Barbara Filipowicz-Tomaszewska „Barska”, sierż. pchor. Jerzy Krzysztofowicz „Selim”, ppor. Janina Zaborowska „Rena”. Autor: Sabina Żdżarska „Anna” (fot. z zasobu IPN)
W obiektywie
Utworzono specjalne patrole kanałowe. Jeden z nich uwieczniony został na zdjęciu, znajdującym się obecnie w zasobie IPN, wykonanym na ulicy Malczewskiego 6 przez Sabinę Żdżarską ps. „Anna” (od 1941 r. działała w Referacie Fotograficznym Biura Informacji i Propagandy KG AK).
Przy wytyczaniu tras pomocni okazali się pracownicy kanałowi. Dzięki ich wiedzy oraz na podstawie planów systemu kanalizacyjnego Warszawy, zdobytych z biur Dyrekcji Wodociągów i Kanalizacji przy ulicy Lipowej, ustalono połączenia kanałami.
Według opisu, na fotografii stoją od lewej: Henryk Jerzy Ziółkowski ps. „Góral” (w pierwszych dniach walk przeniósł kanałami rozkaz na Mokotów, przeżył, po wojnie jako Jerzy Gren pisał felietony i eseje, współpracował przy filmie Andrzeja Wajdy pt. „Kanał”), Barbara Filipowicz-Tomaszewska ps. „Barska” (również „Darska”), Jerzy Krzysztofowicz ps. „Selim” (zginął 19 września 1944 r.) oraz Janina Zaborowska ps. „Rena” (odznaczona orderem Virtuti Militari V klasy, po upadku powstania przebywała w niewoli, a po zakończeniu wojny na emigracji, początkowo w Belgii, a następnie w Kanadzie). Zgodnie z inną wersją opisu, na fotografii widnieją: Maria Domińska-Klimunt ps. „Marysia” (druga od lewej) oraz Edmund Golenia ps. „Karlik” (trzeci od lewej).
Drugie zdjęcie, wykonane przez Sylwestra Brauna ps. „Kris”, przedstawia moment wychodzenia jednego z powstańców z kanałów. Pokonywanie trasy liczącej jeden kilometr zajmowało walczącym nawet kilka godzin. Drogę pokonywano często w ciemności, po omacku, w fetorze nieczystości, niekiedy (z uwagi na niską wysokość kanału) na kolanach. Wielu nie wytrzymywało trudnych warunków i ginęło. Niestety Niemcy szybko odkryli w jaki sposób powstańcy się przemieszczają i starali się wszelkimi sposobami zlikwidować podziemną łączność. Wrzucali do włazów karbid, granaty lub pompowali benzynę, którą następnie podpalali, a także stawiali zasieki i zapory wewnątrz wejścia do studzienek.
Wyjście z kanału na ul. Dworkowej, w ręce Niemców. Warszawa, 2 X 1944 r. (z: J. Kirchmayer „Powstanie warszawskie” (fot. z zasobu IPN)
Jeden z powstańców wychodzący z kanału przy rogu ul. Wilczej i Al. Ujazdowskich, pomagają mu wachm. „Zemsta” i kpr. pchor. „Prus”. Warszawa, 27 IX 1944 r. Autor: Sylwester Braun „Kris” (fot. z zasobu IPN)
* * *
Miejsca, w których znajdowały się włazy do warszawskich kanałów, usytuowane m.in. przy placu Krasińskich, w Alejach Ujazdowskich przy ul. Wilczej, na ul. Senatorskiej przy pl. Bankowym, zostały upamiętnione tablicami informacyjnymi z opisem tras ewakuacyjnych powstańców.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
