Wśród dzieci – najmłodszych uczestników powstańczych walk – znajdował się Witold Modelski pseudonim „Warszawiak”, 12-letni chłopiec, który wstąpił do powstańczego oddziału 2 sierpnia 1944 r.
Najmłodsi powstańcy uchwyceni w obiektywie
Najsłynniejsze zdjęcie młodego powstańca zostało prawdopodobnie wykonane w okolicach ulicy Wareckiej. „Warszawiak”, ubrany w za dużą wojskową bluzę oraz hełm, stoi wpatrzony w obiektyw aparatu, trzymając w jednej ręce broń. Wraz z nim na zdjęciu znajduje się strzelec Wiesław Kalinowski pseudonim „Arab”.
Witold Modelski urodził się 4 czerwca 1932 r. (niektóre źródła podają datę 5 czerwca 1932 r.). Jego ojciec Janusz w okresie wojny walczył w partyzantce. Chłopiec razem z matką Jadwigą oraz bratem mieszkał przy ul. Leszno 33. „Warszawiak” walczył w batalionie „Parasol”, był łącznikiem dowódcy 1. kompanii – Stanisława Leopolda pseudonim „Rafał”. Potem pełnił też funkcję łącznika zastępcy dowódcy batalionu „Gozdawa” (Batalion im. Stefana Czarnieckiego) Lucjana Fajera pseudonim „Ognisty”.
Witold Modelski ps. „Warszawiak” (fot. z zasobu AIPN)
W czasie walk o Redutę Banku Polskiego przy ul. Bielańskiej „Warszawiak”, mimo ciągłego ognia nieprzyjaciela, zdołał przenieść dla powstańców meldunek. Razem z innymi walczącymi, w wyniku naporu Niemców, opuścił kanałami Stare Miasto docierając do Śródmieścia. 23 sierpnia 1944 r. otrzymał Krzyż Walecznych oraz awans na stopień kaprala. 20 września 1944 r. Witold Modelski poległ na Czerniakowie. Jego grób znajduje się w Kwaterach Wojennych Batalionu AK „Parasol” na Powązkach Wojskowych w Warszawie.
Niespełna rok starszy od Witka był Jerzy Kotuszewski pseudonim „Jurek”, ur. 21 kwietnia 1931 r. Na zdjęciu, w przydużym hełmie, z opaską powstańczą na ramieniu oraz latarką za pasem. Był łącznikiem batalionu „Krybar”. Nie wiadomo, kiedy chłopiec przyłączył się do powstania. „Jurek” zginął 19 sierpnia 1944 r.
Pseudonimem „Kędziorek” posługiwał się łącznik Zbigniew Stefan Ślęzakowski. Niestety brak informacji o tym, w którym oddziale walczył. Jego fotografię wykonał na ulicy Zgoda 3 Eugeniusz Lokajski ps. „Brok”. „Kędziorek” po upadku powstania trafił do Stalagu IV-B Mühlberg jako jeniec numer 103223. Po wojnie przebywał w Wielkiej Brytanii oraz w Stanach Zjednoczonych, następnie osiadł w Polsce. Zmarł 9 kwietnia 2016 r.
Jerzy Kotuszewski ps. „Jurek” (fot. z zasobu AIPN)
Zbigniew Stefan Ślężakowski ps. „Kędziorek” (fot. z zasobu AIPN)
Na różnych polach służby
Inne fotografie znajdujące się w zasobie Archiwum IPN w Warszawie przedstawiają nieznane z imienia i nazwiska dzieci jako łączników, kolporterów prasy powstańczej czy harcerzy – Zawiszaków dostarczających listy dla ludności cywilnej na terenie walczącej Warszawy. Harcerska Poczta Polowa zaczęła nieformalnie funkcjonować 2 sierpnia 1944 r., kilka dni później została uznana przez powstańcze władze wojskowe. Chłopcy wyróżniali się charakterystycznymi okrągłymi czapkami. Listy dostarczane przez harcerzy miały dla adresatów szczególny charakter, ponieważ, ze względu na zerwane linie telefoniczne, były często jedynym źródłem informacji o losach członków najbliższej rodziny, krewnych czy przyjaciół.
Chłopcy rozdający prasę powstańczą (fot. z zasobu AIPN)
Chłopcy z kubłami wody na ul. Solec (fot. z zasobu AIPN)
Chłopcy podający wodę podczas gaszenia pożaru (fot. z zasobu AIPN)
„Mali listonosze”, często z narażeniem życia, dostarczali listy do odbiorców, ich droga prowadziła pod niemieckim obstrzałem przez zrujnowane miasto. Wykorzystywali przy tym doskonałą znajomość topografii Warszawy. Wielu niestety w czasie tej służby poległo, inni zostali ranni. Szacuje się, że przez cały okres trwania powstania „roznosiciele radości” (tak nazywano harcerzy-listonoszy w powstańczej prasie) dostarczyli około 200 tys. przesyłek.
Dzieci narażały także swoje życie i zdrowie pomagając gasić pożary wywołane na skutek ostrzału niemieckiego oraz pełniąc rolę przewodników w kanałach.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
