Józef Kozłowski urodził się 19 marca 1910 r. w Demeniu. Wywodził się z rodziny chłopskiej. Jego rodzice posiadali niewielkie gospodarstwo rolne na Wileńszczyźnie. Przed wojną odbył służbę wojskową w 5. Pułku Piechoty w Wilnie, później pracował jako gajowy w Kotłowcu (pow. Stara Wilejka, woj. wileńskie).
Partyzancki szlak
Prawdopodobnie już w 1940 r. uczestniczył w konspiracji niepodległościowej. Od 1941 r. należał do ZWZ-AK. W końcu 1943 r. został członkiem białoruskiej formacji policyjnej, znanej jako „Legion Polski”, gdyż w większości służyli w niej Polacy. Do jej zadań należała ochrona ludności przed partyzantką sowiecką i bandami rabunkowymi. Przynależność do tej formacji zarzucono Józefowi Kozłowskiemu w pierwszej kolejności podczas procesu w 1949 r.
Pełniąc tam funkcję szefa Pogotowia Akcji Specjalnej, „Las” zorganizował i przeprowadził wiele akcji skierowanych przeciwko tworzącym się na terenie północnego Mazowsza strukturom reżimu komunistycznego.
W lipcu 1944 r., podczas odwrotu Niemców na zachód, legion znalazł się w powiecie ostrołęckim. Doszło wówczas do buntu, likwidacji niemieckiego dowódcy i rozpadu formacji. Józef Kozłowski i podlegli mu ludzie dołączyli do oddziału partyzanckiego 5. Pułku Ułanów AK ppor. Kazimierza Stefanowicza „Asa”, podlegającego Komendzie Obwodu AK Ostrołęka. W jego szeregach uczestniczyli w walkach z Niemcami podczas akcji „Burza”.
Jesienią 1945 r. kpt. Zbigniew Kulesza „Młot”, komendant powiatu Narodowego Zjednoczenia Wojskowego „Orawa” (Ostrołęka), namówił Józefa Kozłowskiego do przejścia do NZW. Pełniąc tam funkcję szefa Pogotowia Akcji Specjalnej, „Las” zorganizował i przeprowadził wiele akcji skierowanych przeciwko tworzącym się na terenie północnego Mazowsza strukturom reżimu komunistycznego, funkcjonariuszom UB i MO oraz komunistycznej agenturze.
Po amnestii ogłoszonej w 1947 r. i ujawnieniu się „Młota”, „Las” został wybrany na stanowisko komendanta okręgu. Jako organizator XVI Okręgu NZW „Orzeł” głosił konieczność kontynuowania walki z władzami komunistycznymi i podejmował liczne działania, mające przywrócić w podległych mu szeregach dyscyplinę i dyspozycyjność. Przyjął wówczas nowy pseudonim – „Vis”. 8 maja 1948 r. awansowany został do stopnia podporucznika.
Protokół wykonania kary śmierci na Józefie Kozłowskim. Warszawa, 12 VIII 1949 r. (z zasobu IPN)
Pismo płk. dr. Władysława Garnowskiego, prezesa Najwyższego Sądu Wojskowego, do szefa Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie, informujące, „że Prezydent R.P. decyzją Swą z dnia 5 VIII 1949 r. nie skorzystał z prawa łaski w stosunku do skazanych: KOZŁOWSKIEGO Józefa, syna Michała, MACUKA Piotra, s. Jana, SZYSZKO Bolesława, s. Konstantego i KANI Czesława, s. Leopolda (…)”. Warszawa, 8 VIII 1949 r. (z zasobu IPN)
List gończy rozesłany za Kozłowskim Józefem ps. Las, który „(…) pod płaszczykiem obłudnych haseł politycznych, dokonał całego szeregu bestialskich morderstw i rabunków na ludności cywilnej(…)”, podpisany przez komendanta MO województwa warszawskiego płk. Konrada Grudę (z zasobu IPN)
Ostatnia walka
Bezpieka długo śledziła poczynania „Lasa” i przygotowywała kolejne plany likwidacji jego oddziału. W końcu, w czerwcu 1948 r., na podstawie agenturalnych doniesień, udało się zlokalizować jego leśną bazę. W nocy z 24 na 25 czerwca 1948 r. żołnierze z I i II Brygady KBW okrążyli las położony koło wsi Gleba (gm. Kadzidło, pow. Ostrołęka).
Około godz. 4.00 wydzielona grupa uderzeniowa rozpoczęła przeszukiwanie lasu. Wkrótce zlokalizowała bunkry i otaczający je rów strzelecki. Zaskoczonych w kryjówce partyzantów ostrzegły szczekające psy. Usłyszawszy pierwsze strzały, odpowiedzieli ogniem.
Po akcji żołnierze KBW zarekwirowali broń i inny wojskowy sprzęt oddziału oraz bogate archiwum Komendy XVI Okręgu NZW.
W trakcie walki zginęło czterech podwładnych „Lasa”. Pozostali członkowie jego oddziału poddali się. W ręce bezpieki, oprócz komendanta, wpadli członkowie sztabu XVI Okręgu NZW, w tym m.in.: Piotr Macuk „Sęp”, Czesław Kania „Witold”, „Nałęcz”, Henryk Tkaczyk „Sęk”, Bolesław Szyszko „Klon”, Apolinary Samsel „Sokół” oraz Piotr Darmofał „Ster”. W bunkrze znajdowali się również dwie kobiety i dziecko. Byli to: Janina Chowańska, określana w aktach jako „żona” bądź „kochanka” „Lasa”, wraz z synem (według innych dokumentów miała to być żona „Lasa” Maria Kozłowska) oraz żona „Klona” Maria Szyszko.
Po akcji żołnierze KBW zarekwirowali broń i inny wojskowy sprzęt oddziału oraz bogate archiwum Komendy XVI Okręgu NZW. Ranny w trakcie walk Józef Kozłowski został przewieziony do szpitala KBW w Warszawie. Pozostałych przekazano do dyspozycji Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Ostrołęce.
Oleat przedstawiający szkic sytuacyjny akcji przeprowadzonej przez Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego w dniu 25 VI 1948 r. „dla zlikwidowania bandy »Lasa«” (z zasobu IPN)
Zdjęcie sygnalityczne Janiny Chowańskiej ps. Brzózka, wykonane w WUBP w Warszawie 5 VII 1948 r. (fot. z kartoteki zdjęć sygnalitycznych; z zasobu IPN)
Broń i sprzęt wojskowy zarekwirowane w wyniku akcji przeprowadzonej przeciwko „bandzie »Lasa«” 25 VI 1948 r., wykorzystane jako dowód rzeczowy podczas procesu „Lasa” oraz jego współpracowników, przeprowadzonego w dniach 26-29 IV 1949 r. na sesji wyjazdowej warszawskiego WSR w Ostrołęce (fot. z zasobu IPN)
Wyrok i śmierć
Po długotrwałym i bardzo ciężkim śledztwie „Las” i jego podwładni zostali osądzeni podczas sesji wyjazdowej warszawskiego WSR, przeprowadzonej w Ostrołęce w dniach 26-28 kwietnia 1949 r. pod przewodnictwem mjr. Mieczysława Widaja.
Wyrokiem z 29 kwietnia Józef Kozłowski, Piotr Macuk, Bolesław Szyszko, Czesław Kania, Stanisław Ałaj, Piotr Darmofał i Henryk Tkaczyk zostali skazani na karę śmierci, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia na rzecz Skarbu Państwa. Zarządzono bezzwłoczne wykonanie wyroków śmierci. Jedynie w przypadku trzech ostatnich skazanych Bolesław Bierut zastosował prawo łaski i zamienił karę śmierci na dożywotnie więzienie.
Ciało Józefa Kozłowskiego, pochowane potajemnie w kwaterze „Ł” na Powązkach, zostało odnalezione przez Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN w 2013 r.
12 sierpnia 1949 r. Józef Kozłowski i jego podkomendni zostali straceni przez rozstrzelanie w więzieniu przy ul. Rakowieckiej w Warszawie. Egzekucji dokonał, w obecności dyrektora kpt. Alojzego Grabickiego, Piotr Śmietański, pełniący w więzieniu funkcję kata.
Ciało Józefa Kozłowskiego, pochowane potajemnie w kwaterze „Ł” na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, zostało odnalezione przez Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN w 2013 r. Obecnie Jego szczątki spoczywają w Panteonie – Mauzoleum Wyklętych-Niezłomnych.
* * *
W zasobie archiwalnym IPN przechowywane są materiały archiwalne dotyczące działalności niepodległościowej Józefa Kozłowskiego ps. „Las”. Są to akta operacyjne, świadczące o inwigilacji struktur podziemia antykomunistycznego, a także śledcze, sądowe i więzienne. Cenne informacje na jego temat zawiera także dokumentacja administracyjna organów bezpieczeństwa, w tym sprawozdania i raporty.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
