Mały kodeks karny wprowadzał przepisy niezwykle restrykcyjne. Aż w dwunastu przypadkach przewidywał karę śmierci, w tym m.in. za akty sabotażu czy fałszowanie pieniędzy. Wiele artykułów omawianego kodeksu w oczywisty sposób odnosiło się do działalności przeciwstawiającej się nowym rządom – zarówno do udziału w podziemiu zbrojnym, jak i opozycyjnych ugrupowaniach politycznych.
Dobrze to obrazuje okólnik Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego o stosowaniu przepisów tzw. małego kodeksu karnego i dekretów o postępowaniu doraźnym w sądach powszechnych i wojskowych z 31 lipca 1946 r. Już na samym początku dokumentu znajduje się wyraźne odniesienie do walki z przeciwnikami nowego ustroju:
„Wspomniane dekrety są instrumentem zezwalającym na szybkie i ostre ściganie wszelkiego rodzaju band, ich pomocników i popleczników oraz przestępstw wymierzonych […] przeciwko demokratycznemu ustrojowi Państwa Polskiego”.
Okólnik Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego o stosowaniu przepisów tzw. małego kodeksu karnego i dekretów o postępowaniu doraźnym w sądach powszechnych i wojskowych. Warszawa, 31 lipca 1946 r. (z zasobu AIPN)
Sankcje groziły jednak również za czynności niezwiązane bezpośrednio z walką o władzę: np. kara więzienia przewidywana była za posiadanie bez zezwolenia radiowego odbiornika nadawczego, utrudnianie wprowadzania reformy rolnej czy uchylanie się od obowiązku świadczenia rzeczowego, czytaj: za obronę własnego mienia w warunkach bandyckiej nacjonalizacji.
Kto nie z nami, ten przeciwko nam
Do przepisów małego kodeksu karnego dobrze oddających specyfikę okresu, w jakim powstawał i obowiązywał, można również zaliczyć artykuł 11:
„Kto publicznie nawołuje do czynów skierowanych przeciwko jedności sojuszniczej Państwa Polskiego z państwem sprzymierzonym [tzn. ZSRS], podlega karze więzienia na okres nie krótszy od lat 3”.
Osławiony artykuł 22 małego kodeksu karnego, odnoszący się do „propagandy szeptanej”, tzw. szeptanki, brzmiał następująco:
„Kto rozpowszechnia fałszywe wiadomości mogące wyrządzić istotną szkodę interesom Państwa Polskiego bądź obniżyć powagę jego naczelnych organów, podlega karze więzienia do lat 5 lub aresztu”.
Ponieważ powyższy zapis nie zawierał zastrzeżenia, że chodzi o słowa wypowiadane publicznie, do odpowiedzialności można było zostać pociągniętym również za wyrażanie „antypaństwowych” poglądów czy opowiadanie dowcipów o takiej tematyce nawet w prywatnej rozmowie.
Kodeks wprowadzający drakońskie kary za jakikolwiek przejaw sprzeciwu wobec panującej władzy oraz godzący w tak fundamentalny sposób w prawo do swobody wypowiedzi nie przestał obowiązywać po śmierci Stalina czy w okresie odwilży. Pozostawał w mocy aż do 1 stycznia 1970 r., kiedy to wszedł w życie Kodeks karny uchwalony 19 kwietnia 1969 r.
Przeciwnik ustroju na celowniku
Jeszcze w 1964 r. za wykroczenie w postaci deprecjonowania panującej władzy sądzono Mariana Ostrowskiego (1923–2012), wówczas laboranta w Instytucie Fizyki PAN w Warszawie. Swoje krytyczne opinie wygłaszał on podczas wizyty w dwóch kawiarniach, gdzie w stanie nietrzeźwym zagadywał przypadkowe osoby. Według zachowanej w jego aktach notatki służbowej oficera operacyjnego Wydziału III MSW, powstałej na podstawie donosu, Ostrowski:
„szerzył wrogą propagandę wśród gości kawiarnianych, a m.in. mówił o konieczności zmiany naszego rządu, bo obecny rząd jest niesprawiedliwy i niedemokratyczny. Ponadto wyrażał się wrogo pod adresem Zw[iązku] Radzieckiego i całego systemu socjalistycznego oraz […] przywódców państw socjalistycznych, a m.in. tow. Gomułki i Ulbrichta”.
Jak głosi notatka funkcjonariusza MSW, większość gości nie zwracała na niego uwagi. Jeden z nich zgłosił to jednak organom bezpieczeństwa, które uznały czyn Ostrowskiego za przestępstwo wskazane w artykule 22 małego kodeksu karnego.
Marian Ostrowski – zdjęcie z akt paszportowych, ok. 1984 r. (fot. zasobu AIPN)
Notatka służbowa oficera operacyjnego Wydziału III MSW – donos na Mariana Ostrowskiego. Warszawa, 12 lutego 1964 r. (z zasobu AIPN)
Marian Ostrowski miał szczególne powody, aby wyrażać się negatywnie o rządach komunistycznych, ponieważ jako żołnierz AK, uczestnik akcji „Burza” na Wileńszczyźnie, został aresztowany przez NKWD i w latach 1944–1954 był więziony w sowieckich łagrach, a następnie przez rok przebywał na zesłaniu. Przez cały okres represjonowania w ZSRS wykonywał ciężkie prace fizyczne, m.in. na budowach i przy wyrębie lasu.
Pomimo takiej biografii oraz okoliczności, w jakich Marian Ostrowski wyrażał swoje poglądy, 28 lutego 1964 r. prokuratura uznała zebrane dowody za obciążające na tyle, by wszcząć śledztwo, a następnie postawić go w stan oskarżenia.
Wniosek mjr. Romana Dyndy z Komendy Stołecznej MO do Prokuratury Wojewódzkiej dla m.st. Warszawy o wszczęcie śledztwa przeciwko Marianowi Ostrowskiemu z art. 22 małego kodeksu karnego dotyczącego tzw. szeptanki. Warszawa, 20 lutego 1964 r. (z zasobu AIPN)
Odpis aktu oskarżenia Mariana Ostrowskiego, wydany przez Prokuraturę Wojewódzką dla m.st. Warszawy, pierwsza strona. Warszawa, 27 czerwca 1964 r. (z zasobu AIPN)
Na mocy amnestii z 20 lipca 1964 r. postępowanie zostało jednak umorzone. Wyrok w tej sprawie Sąd Powiatowy dla m.st. Warszawy wydał 21 sierpnia 1964 r., czyli po pół roku od złożenia wniosku do prokuratury. W roku 1970 Marian Ostrowski doczekał się rehabilitacji ze strony Sądu Najwyższego Białoruskiej SRS. Dożył 89 lat.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
