Do czynników potęgujących zagrożenie chorobami epidemicznymi należały: stan sanitarny miast i wsi, trudne warunki bytowe ludności, niewłaściwa asenizacja oraz ogólnie niski poziom świadomości higienicznej. Wśród chorób epidemicznych, nękających mieszkańców drugiej Rzeczypospolitej, należy wymienić: ospę, cholerę, dur plamisty, dur brzuszny i czerwonkę. W dwudziestoleciu międzywojennym odnotowano też wysoką śmiertelność w następstwie takich chorób jak płonica i błonica, które znajdowały swoje ofiary głównie wśród dzieci.
Dur plamisty, dur brzuszny i czerwonka
Brak nawyków higienicznych i trudna sytuacja ekonomiczna sprzyjały szerzeniu się wśród mieszkańców II Rzeczypospolitej duru plamistego, który określny był chorobą nędzy i brudu. Szczyt zachorowań na tę chorobę odnotowano w 1930 roku. Dur plamisty występował głównie na Kresach Wschodnich oraz w Małopolsce. Choroba ta nękała głównie mieszkańców województw wschodnich i południowo-wschodnich.
Wnętrze gabinetu lekarskiego, lata 1914-1921 (fot. z zasobu NAC)
Pawilon chorób zakaźnych w Szpitalu Powszechnym w Turce, 1936 r. (fot. z zasobu NAC)
Chorobą endemiczną występującą w dwudziestoleciu międzywojennym był też dur brzuszny. Rozwijaniu się choroby sprzyjały niewłaściwe warunki sanitarne w mieszkaniach i niehigieniczny tryb życia, a także brudna woda i zakażone produkty spożywcze – np. mleko i surowe jarzyny. Dur brzuszny wstępował na terenie całej drugiej Rzeczypospolitej. Najwięcej przypadków tej choroby odnotowano na terenach o dużym zagęszczeniu ludności, czyli w województwach centralnych. Liczba chorujących na dur brzuszny w ciągu roku wahała się średnio od 12 do 20 tys., a liczba zgonów wynosiła ok.1 tys. Największą liczbę ofiar choroba ta pochłonęła w 1921 roku – zachorowało 30 tys. osób, zmarło – 2 tys.
Chorobą epidemiczną występującą na całym obszarze kraju była też czerwonka. Chorobą tą można było się zarazić poprzez bezpośredni kontakt z chorym. W czasie epidemii czerwonki w drugiej Rzeczypospolitej w latach 1920-1921 zachorowało ok. 64 tys. osób, z czego zmarło ponad 10 tys. Walka z czerwonką, podobnie jak z innymi chorobami epidemicznymi, była trudna, ponieważ wymagała podniesienia ogólnego stanu sanitarnego całego kraju.
Dwadzieścia lat publicznej służby zdrowia w Polsce odrodzonej 1918-1938, Warszawa 1939
Dwadzieścia lat publicznej służby zdrowia w Polsce odrodzonej 1918-1938, Warszawawa 1939
Choroby społeczne
Odrębną grupę wśród chorób epidemicznych nękających mieszkańców II RP stanowiły tzw. choroby społeczne, czyli te, których szerzeniu sprzyjały trudne warunki bytowe. Niewątpliwe do tej grupy chorób zaliczano gruźlicę, określaną też mianem choroby nędzy, jaglicę, która atakowała narząd wzroku, a także alkoholizm i choroby weneryczne.
O chorobach społecznych pisano, że są one
„(…) zjawiskiem masowym i występują przeważnie wśród ludności ubogiej, a więc akcja zwalczania ich musi mieć poniekąd charakter przymusowy i prawie zawsze powinna być bezpłatna. (…) ze względu na długi okres trwania choroby (…) nie wystarcza dorywczy kontakt z lekarza z chorym. Potrzebna jest ciągła kontrola, nadzór i pouczenie”1.
Walka z tymi chorobami była trudna, ponieważ metody, który sprawdzały się w leczeniu innych chorób, w przypadku chorób społecznych z reguły nie były skuteczne.
Chorobą społeczną, która najbardziej dała się odczuć mieszkańcom II RP, była gruźlica. W dużych aglomeracjach na każde 10 tys. mieszkańców na gruźlicę umierało 50-60 osób. Gorzej sytuacja przedstawiała się w województwach wschodnich. Przykładem może tu być Lwów, w którym z powodu gruźlicy umierało 75 osób na 10 tys.
Instalowanie odbiorników radiowych w szpitalu epidemicznym w Prądniku Czerwonym, 1929 r. (fot. z zasobu NAC)
Personel szpitala św. Łazarza w Krakowie, 1933 r. (fot. z zasobu NAC)
Systematyczny wzrost zachorowań na tą chorobę skłonił władze drugiej Rzeczypospolitej do tworzenia specjalistycznych placówek medycznych, w tym sanatoriów przeznaczonych wyłącznie do leczenia osób cierpiących z powodu tej choroby. W sumie na terenie drugiej Rzeczypospolitej funkcjonowało 500 zakładów przeznaczonych dla suchotników. Placówki te w istotny sposób przyczyniły się do zmniejszenia liczby zgonów będących następstwem gruźlicy.
Choroby wieku dziecięcego i system szczepień
Wśród chorób epidemicznych w drugiej Rzeczypospolitej występowały też choroby wieku dziecięcego – płonica i błonica. W latach 20. XX wieku w drugiej Rzeczypospolitej odnotowano wzrost zachorowalności na płonicę, zaś w latach 30. na błonicę. Płonica była chorobą, która atakowała dzieci – zwłaszcza pomiędzy 5 a 9 rokiem życia. Szczyt zachorowań na tę chorobę przypadł na lata 1926-1927. W wymienionych latach na płonicę zachorowało ponad 37 tys. dzieci. Dopiero po 1931 roku zaobserwowano sukcesywne obniżanie zachorowalności na tę chorobę.
Nowo wybudowany szpital im. Przemysława II w Kaliszu, 1937 r. (fot. z zasobu NAC)
Rejestracja chorych w Poradni Przeciwgruźliczej i Przeciwjagliczej przy Powiatowym Ośrodku Zdrowia w Jarosławiu, 1930 (fot. z zasobu NAC)
Występowaniu drugiej ze wspomnianych wyżej chorób wieku dziecięcego – błonicy – sprzyjały czynniki społeczne. Wśród chorujących na błonicę przeważały dzieci z dużych miast i obszarów bardziej uprzemysłowionych. Głównie były to dzieci z województwa poznańskiego, śląskiego pomorskiego, łódzkiego i z Warszawy. Remedium na walkę z tą chorobą okazały się szczepienia przeciwbłonicze. Szczepienia te, począwszy od 1929 roku, prowadzono w szkołach, ochronkach i przytułkach.
W 1936 roku wprowadzono w drugiej Rzeczypospolitej przymus szczepienia ochronnego dzieci do 10 roku życia. Trudności finansowe spowodowały jednak, że nie we wszystkich regionach przepis ten był egzekwowany. Szczepienia okazały się też skutecznym narzędziem w walce z epidemiczną ospą. Ustawa o przymusowym szczepieniu ochronnym przeciw ospie została wprowadzona w II Rzeczypospolitej w 1919 roku. Szczepienia przeciw ospie przynosiły oczekiwane rezultaty, ponieważ od roku 1925 ospa występowała jedynie sporadycznie. Na uwagę zasługuje też fakt, że rodzicom, którzy uchylali się od szczepienia swoich dzieci, groziła kara finansowa.
* * *
Należy zaznaczyć, że choroby epidemiczne stanowiły po odzyskaniu niepodległości poważne zagrożenie dla zdrowia ludzkiego. Choroby te pochłaniały wiele istnień ludzkich, dlatego też stanowiły duże wyzwanie dla kształtującego się systemu służby zdrowia.
1 Dwadzieścia lat publicznej służby zdrowia w Polsce Odrodzonej 1918-1938, Warszawa 1939, s. 54.
